Google

This is a digital copy of a book that was preserved for generations on library shelves before it was carefully scanned by Google as part of a project to make the world's books discoverable online.

It has survived long enough for the copyright to expire and the book to enter the public domain. A public domain book is one that was never subject to copyright or whose legal copyright term has expired. Whether a book is in the public domain may vary country to country. Public domain books are our gateways to the past, representing a wealth of history, culture and knowledge that's often difficult to discover.

Marks, notations and other marginalia present in the original volume will appear in this file - a reminder of this book's long journey from the publisher to a library and finally to you.

Usage guidelines Google is proud to partner with libraries to digitize public domain materials and make them widely accessible. Public domain books belong to the

public and we are merely their custodians. Nevertheless, this work is expensive, so in order to keep providing this resource, we have taken steps to prevent abuse by commercial parties, including placing technical restrictions on automated querying.

We also ask that you:

Make non-commercial use of the files We designed Google Book Search for use by individual personal, non-commercial purposes.

and we request that you use these files for

Refrain from automated querying Do not send automated queries of any sort to Google's system: If you are conducting research on machine translation, optical character recognition or other areas where access to a large amount of text is helpful, please contact us. We encourage the use of public domain materials for these purposes and may be able to help.

Maintain attribution The Google "watermark" you see on each file is essential for informing people about this project and helping them find additional materials through Google Book Search. Please do not remove it.

* Keep it legal Whatever your use, remember that you are responsible for ensuring that what you are doing is legal. Do not assume that just because we believe a book is in the public domain for users in the United States, that the work is also in the public domain for users in other countries. Whether a book is still in copyright varies from country to country, and we can't offer guidance on whether any specific use of any specific book is allowed. Please do not assume that a book's appearance in Google Book Search means it can be used in any manner anywhere in the world. Copyright infringement liability can be quite severe.

About Google Book Search

Google's mission is to organize the world's information and to make it universally accessible and useful. Google Book Search helps readers discover the world's books while helping authors and publishers reach new audiences. You can search through the full text of this book on the web a[nttp: //books . google. con/]

T'üqne, Jac ues Tul

PATROLOGLE

CURSUS COMPLETUS

SEU BIBLIOTHECA UNIVERSALIS, INTEGRA, UNIFORMIS, COMMODA, OECONOMICA,

OMNIUM SS. PATRUM, DOCTORUM SCRIPTORUMQUE ECCLESIASTICORUM,

SIVE LATINORUM, 81VE GRAECORUM,

QUI AB .£VO APOSTOLICO AD TEMPORA INNOCENTII III (ANNO 13160) PRO LATINIS ET CONCILII FLORENTINI (ANN. 1439) PRO GRUECIS FLORUERUNT :

RECUSIO CHRONOLOGICA OMNIUM QUAE EXSTITERE MONUMENTORUM CATHOLIC/E TRADITIONIS PER QUINDECIM PRIMA ECCLESLE SJECULA,

JUXTA EDITIONES ACCURATISSIMAS, INTER SE CUMQUE NONNULLIS8 CODICIBU8 MANUSCRIPTIS COLLATAS, PERQUAM DILIGENe TER CASTIGATA; DISSERTATIONIBUS, COMMENTARIIS, VARIISQUE LECTIONIBUS CONTINENTER ILLUSTRATA; OMNIBUS OPERIBUS POST AMPLISSIMAS EDITIONES QUAE TRIBUS NOVISSIMIS8 SA&CULIS DEBENTUR ABSOLUTAS DETECTI8, AUCTA; INDICIBUS8 PARTICULARIBUS ANALYTICIS, SINGULOS SIVE TOMOS SIVE AUCTORES ALICUJUS MOMENTI SUBSEQUENTI-

BUB, DONATA , CAPITULIS INTRA IPSUM TEXTUM RITE DISPOSITI8, NECNON ET TITULIS8 SINGULARUM PAGINA-

RUM MARGINEM SUPERIOREM DISTINGUENTIBUS SUBJECTAMQUE MATERIAM SIGNIFICANTIBUB8, ADORNA-

TA; OPERIBUS CUM DUBIIS, TUM APOCRYPHIS, ALIQUA VERO AUCTORITATE IN ORDINE

AD TRADITIONEM ECCLESIASTICAM POLLENTIBUS, AMPLIFICATA ;

DUCENTIS ET AMPLIUS LOCUPLETATA INDICIBUS AUCTORUM SICUT ET OPERUM, ALPHABETICIS, CHRONOLOGICIS, STATI- $TIGIS, SYNTHETICIS, ANALYTICIS, ANALOGICIS, IN QUODQUE RELIGIONIS PUNCTUM, DOGMATICUM, MORALE, LITUR- GICUM, CANONICUM, DISCIPLINARE, HISTORICUM, ET CUNCTA ALIA SINE ULLA EXCEPTIONE; SED PRASERTIM DUOBUS INDICIBUS IMMENSIS ET GENERALIBUS, ALTERO SCILICET RERUM, QUO CONSULTO, QUIDQUID NON SOLUM TALIS TALISVE PATER, VERUM ETIAM UNUSQUISQUE PATRUM, NE UNO QUIDEM OMISBO,

IN QUODLIBET THEMA SCRIPSERIT, UNO INTUITU CONSPICIATUR; ALTERO SCRIPTUR/E SACRZE, EX QUO LECTORI COMPERIRE 8IT OBVIUM QUINAM PATRES ET IN QUIBUS OPERUM SUORUM LOCIS SINGULOS SINGULORUM LIBRORUM 8. SCRIPTURJE VERSUS, A PRIMO GENRSEOS USQUE AD NOVISSIMUM APOCALYPSIS, COMMENTATI SINT:

EDITIO ACCURATISSIMA, CATERISQUE OMNIBUS PACILE ANTEPONENDA, 8I PERPENDANTUR CHARACTERUM NITIDITAS, CHARTAR QUALITAS, INTEGRITAS TEXTUS, PERFECTIO CORRECTIONIS, OPERUM RECUSORUM TUM "VARIETAB, TUM NUMERUS, FORMA VOLUMINUM PERQUAM COMMODA SIBIQUE IN TOTO PATROLOGLAE DECURSU CONSTANTER SIMILIS, PRETII EXIGUITASB, PRJRSERTIMQUE ISTA COLLECTIO, UNA, METHODICA ET CHRONOLOGICA,

SEXCENTORUM FRAGMENTORUM OPUSCULORUMQUE HACTENUS HIC ILLIC SPARSORUM, PRIMUM AUTEM IN NOSTRA BIBLIOTHECA, EX OPERIBUS ET MSS. AD OMNES ATATES, LOCO8, LINGUAS FORMASQUE

PERTINENTIBUS, GCOADUNATORUM.

SERIES LATINA PRIOR, IN QUA PRODEUNT PATRES, DOCTORES SCRIPTORESQUE ECCLESLE LATINJE A TERTULLIANO AD INNOCENTIUM ΠΙ.

AGCGQURANTE J.-P. MIGNE, Biibliothecse Cleri universe, SIVE CURSUUM COMPLETORUM IN SINGULOS SCIENTLE EGCCLESIASTICE RAMOS EDITORE,

| PATROLQGUE . TOMUS ' CXCI. PETUS LOMBARDUS MAGISTER. SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPUS.

PA'RISIIS

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES IN VIA DICTA: AVENUE-DU-MAINE, 189, OLIM CHAUSSÉE-DU-MAINE, 181.

1880

CLICHY. EX TYPIS PABLI DUPONT, 12, vIA DICTA BAC-D'ASNiERES. 1981.11.79.

S/ECULUM XII

P. LOMBARDI

MAGISTRI SENTENTIARUM, PARISIENSIS EPISCOPI

OPERA OMNIA

-PRODEUNT MAGISTRI OPERA EXEGETICA EX EDITIONIBUS PARISIIS ANNO 1536 gr 1541 pnELO COMMISSIS, PRAVIA DILIGENTISSIMA EMENDATIONE, EXPRESSA; SENTENTIARUM VERO LIBROS PRISTINO SUO MiTORI VERE RESTITUTOS SUPPEDITAVIT EDITIO ANTUER- PIENSIS, ANNO 1157 CURANTE J. ALEAUME PARISIENSI THEOLOGO DATA

ACCEDUNT

MAGISTRI BANDINI

THEOLOGI DOCTISSIMI

SENTENTIARUM LIBRI QUATUOR

ACCURANTE J.-P. MIGNE Bibliothéces Clerl universe SIVE

CURSUUM COMPLETORUM IM SINGULOS SCIENTIJ ECCLESIASTICE RAMOS EDITORE

"TOMUS .PRIMUS T

iani emt n mo n Ln M 8 ' L1 ι "Ζε«ἴς a " “- δὲ '

PARISIIS

APUD GARNIER FRATRES, EDITORES ET J.-P. MIGNE, SUCCESSORES IN VIA DICTA AVENUE DU MAINE 189, OLIM CHAUSSÉE DU MAINE 117.

4810

ELENCHUS

AUCTORUM ET OPERUM QUI IN HOC TOMO CXCI CONTINENTUR -

PETRUS LOMBARDUS MAGISTER SENTENTIARUM, PARISIÉNSIS -EPISCOPUS.

Commentaria in Psalmos. Col. 061 in Epistolas D. Pauli. 4997 -.

PROLEGOMENA

NOTITIA HISTORICA

(Gallia Christiana vetus, t. VII, col. 68, in episcopis Parisiensibus.)

*

nicorum votis suffectus est Philippus, Ludovici Crassi filius, frater autem Ludovici VII. Uxorem primum duxeret, at disrupto postea matrimonio, cum militi: sacrae nomen dedisset, Henrici fratris, qui Cisterciensem ordinem inierat, in sacerdotia successit, archidiaconique, non decani, ut habet Robertus de Monte, in Ecclesia Parisiensi munus tunc obibat, cum electus est episcopus. At que Philippi virtus erat et modestia, in gratiam Petri quondam praeceptoris dignita lubens renuntiavit, archidiaconusque obiit anno 1161, memoratus in Necrologio pridie Nonas Septemb. et sepultus est retro majus altare sub capsa sancti Marcelli cum hoc epitaphio : Hic jacet Philippus filius Ludovici Crassi regis Francorum, archidiaconus Ecclesie Pa- risiensis, qui obiit anno 1161.

Petrus itaque, Lombardus dictus quia Novarie natus est apud Insubres, quam provinciam postea Longobardi incoluere, primis Bonanim studiis ope- ram dedit, tum amore discendi incensus, in Gallias venit, episcopi Lucensis litteris sancto Bernardo commendatus, ut illi in Galliis necessaria procura- ret. Remis aliquantulum temporis commoratus, eundi Parisios impetum concepit. Bernardus itaque ad Gilduinum Sancti Victoris abbatem scripsit epi- stolam 410, ut ei ad Nativitatem beate Marie vi- ctum subministraret. Αἱ tantum Parisiis profecit Petrus, ut non solum ibi permanserit, sed et do- cendi magisterium sibi sumpserit, qua quidem in exercitatione multum temporis insumpsit, magnam- que scientie laudem consecutus est. Unde a clero Parisiensi Philippus electus preceptori suo jam Carnotensi canonico locum et dignitatem gratanter cessit, quam ab anno 1159 ad 1160 tenuit Petrus, ut constat ex chronico Nicolai Trivetti (1), ex charta in annalibus Victorinis, qua Petrus canonicis hu- jusce domus asserit decimam apud Rezias an- no 1159, episcopatus primo, et ex instrumento quo sanctimoniales de Edera investivit de tertia parte decimz apud Athias, dato apud S. Victorem anno 1159, episcopatus primo. Id etiam confirmatur ex annis Mauritii, qui episcopatum auspicatus est anno 1160. Joannes Parisiensis ad eumdem ejusdem Petri snnotat obitum. Pauca nobis supersunt mo- numenta de ejus episcopatu, quippe cujus tempus

Theobaldi defuncti in locum communibus cano- A pluribus erit; desumitur ex Chronico Ricobaldi Fer-

rariensis apud Claudium Etiennot temo VII Fragm. hist.pag. 186 : Per hec tempora Petrus Lombardus de territorio Navari agnoscitur clarus ingenio, qui librum Sententiarum composuit, vir peritus et humi- lis. Hic dum esset episcopus Parisinus,quidam opti- mates illius pagi quo fuerat genitus, causa salutandi cum maítre illius, quam cum eis ducebant, Parisios sunt profecti, e£quia mater paupercula erat,eam ut decere opinabantur vestibus ornaverunt. Quibus illa uit : « Ego novi filium meum, qui non gaudebit hoc cultu. » Profectiigitur ad episcopum Petrum matrem offerunt, quam ille intuitus, ail : « Hec mater mea non est,nam ego fui pauperculag filius, » et avertit oculos ab ea. Mater tandem comitibus : «Heu ! dizit, vobis dixi, novi filium meumet moresejus,date mihi ut vestiam vestes solitas, tunc me noscet.» Resumpto ergo solito cultu ad filium reducitur.At Petrus ubi illam sic aspexit, ait : « Hec mater mea est,luec est paupercula mater, qua me genuit, lactavit, fovit, educavit; »et surgens cam sinu suo suscepit ,et se juxta fecit sedere.Hic etiam Pauli apostoli Epistolas utili- ler explicuit. Defunctus sepelitur Petrus in ecclesia collegiata suburbii S. Marcelli, cujus tumulo legi- tur etiamnum hec inscriptio : Hic jacet Magister Petrus Lombardus Parisiensis episcopus, qui compo- suit. librum Sententiarum, glossas Psalmorum, et Epistolarum, cujus obitus dies est xiu. Kal. Au- gusti (2) ; cui quidem inscriptioni perperam adjectus est posteris szculis annus 1164.

Porro nemo est in theologicis vel minimum ver- satus, qui de Lombardo non audierit. Summis hunc laudibus prosecuti sunt Mattheus Paris, Tritemius, sanctus Antoninus, Sixtus Senensis, auctuarium Affligemense et Aquicinctinum, Henricus Gandaven- sis, Opmeerus, Baronius et Bellarminus cardina- les, Genebrardus, Possevinus, Massonus in Annali- bus, Francicis, sexcentique alii. Albericus in Chro- nico recitat egregias tanti viri lucubrationes, librum Sententiarum, Glossaturam super B. Pauli Episto- las, opus satis grande super Psalterium, et hsec est jn scholis φυξ dicitur Major Glossatura. Addit Au- bertus Mireus ex Chronico Belgico eum compilasse ex dictis sanctorum Patrum, hoc est Ambrosii, Hilarii, Augustini et Cassiodori, commendabile opus Sentenliarum, in divinis etiam Scripturis studiosis-

brevius fuit : sed hoc unum, idque magnificum pro- D simum et notabiliter doctum fuisse, ingenio subtilem

(4) Spicil. tom. VIII, pag. 445. PATROL. CXCI.

go

(2) Sauval, tom. I, p. 422.

11 PETRUS LOMBARDUS. 48 qui nomen suum cum tanta gloria transmisit ad po- A nem esse ex anima rationali et humana carne sub-

steros, ut suis opusculis theologorum schola ubique exercitata singulari veneratione Magistrum eum no- minet. Sententiarum ejus libros commentariis illu- .trarunt doctissimi scholasticorum Guillelmus An- tissiodorensis, Albertus Magnus, S. Thomas, S. Bonaventura, Guillelmus Durandus, JEgidius de Roma, Gabriel major, Scotus, Okamus, et Guillel- mus Estius. .Plures a Lombardo sermones scriptos asserit Eisingrenius. Libros ejus Sententiarum, parüim seriptorum vitio corruptos et mutatos, par- tim Lombardi ipsius bona fide, sed non satis cauta, multis falsis citationibus et aliis mendis laborantes, ut qui plura ab Hugone de Sancto Victore et Glossa ordinaria mutatus est, ad veri regulas revo-

sistentem. Scripsit quoque libellum contra Lombar- dum Joachimus abbas Florensis cenobii ; δὲ vero in concilio generali Romano ipse accusator Joa- chimus damnatur anno 1215. Eamdem Petri Lom- bardi doctrinam fortiter impugnavit Gualterus sex- tus prior Sancti Victoris Parisiensis quatuor libris nondum editis, qui in bibliotheca Victorina asser- vantur, in quibus eum annumerat Petro Abslardo, Petro Pictaviensi et Gilberto Porretano, quos appel- lat quatuor Francie Labyrinthos, vehementerque insectatur quod ad Aristotelicam dialecticam fidei altissima mysteria metiantur. Alii Petrum Lombar- dum plagii insimulant, dicuntque ex libris Senten- tiarum Petri Abzxlardi eum non parum profecisse,

carunt tum Joannes Alealmus, tum Lovanienses; p et. Bandinum quemdam obscuri nominis theologum

commentaria vero in Psalmos, que vocant Hymnos, et Soliloquia illustravit, et in lucem edidit Richar- dus Cenomanus. Cum autem primus theologizx va- stissimum pelagus totum aggressus esset, non mi- rum si vir alioquin doc(issimus in aliquot scopulos erroris incurrat aliquando : loca videsis apud Sixtum Senensem in libris v et vi Bibliothecz sancte adno- tat. 62 et 71. Apud Alexandrum vero III hzresis nomine cum fuisset insimulatus, quod docuisset Christum ut hominem non esse aliquid, summus pontifex Willelmo Senonensi archiep. mandavit ut in conventu episcoporum apud Parisios hanc Petri quondam Parisiensis episcopi doctrinam penitus abrogare :studeret, theologisque docere juberet Christum ut perfectum Deum sic perfectum homi-

in quatuor Sententiarum libris, qui Vienne prodie- runt anno 1519, pene integrum exscripsisse. Vide Jacobum Thomasium De plagio litterario, a sect. 493 ad 509. In cap. Fraternitatem extra De dona- tionibus in vetusto cod.. ms. S. Germani a Pratis Alexander III scribens ad episcopum Parisiensem ait P. (Petrum Lombardum) decessorem ejus gra- ves donationes fecisse in detrimentum ecclesie ca- nonicis suis inconsultis. Quod speclat ad eos qui volunt Lombardi fratres fuisse Petrum Comestorem, el Gratianum ex adulterio natos, fabulam reprobat S. Antoninus, ex eo quod Lombardus patria fuerit Novariensis, Gratianus decreti compilator Etruscus, et Petrus Comestor Trecensis.

NOTITIA HISTORICO-LITTERARIA

Histoire littéraire de la France, par des religieux Bénédictins, t. XII, p. 585.

UI. Histoire de la vie de Pierre Lombard.

Pierre Lombard prit son surnom de la Lombardie il naquit, dans leterritoire de la ville de Novare (3). Sa famille était pauvre et obscure (4), mais il eut le bonheur de trouver un protecteur qui lui fit faire ses premiéres études à Bologne. De (5) il se rendit en France pour les perfectionner, apportant avec lui des lettres de recommandation de l'Evéque de Lucques à S. Bernard. Celui-ci l'envoya dans l'école de Reims, οὐ pour lors enseignait vraisem- blablement Lotulfe, qui étant Novarais lui-méme, dut prendre un soin particulier de son compatriote. La renommée des professeurs de Paris l'attira de- puis en cette ville. Son dessein n'était pas d'y faire

(5) J'aul Jove (Hist. 1. n1) dit que Pierre Lombard était dans un bourg qu'ou nommait communément Lumen omnium ;ce qui lui fit donner, ajoute-t-il, à lui-méme le titre de Lumen omnium. Nous pensons que 16 bourg dont 1l s'agit ici, est Lumello dans le Milanais, que les géogra- phes prennent pour l'ancienne ville de Latmellum. Ce bourg est situé sur la riviére de Grogna, entre Valence et Vigevano.

(4) On ne s'arrétera pasici à réfuter 1a fable qui donne

(C une longue résidence. Ainsi le mandait S. Bernard

(ep. 410) à Gilduin, abbé de Saint-Victor, par une let- tre Οἱ il le priait de pourvoir pendant quelques mois à son entretien. Mais les charmes d'un séjour des lors si commode et si avantageux pour les gens de lettres, le captivérent bientót et ne lui permirent lus d'en sortir. Ardent au travail, ses progrés con- ormes à ses efforts lui méritérent une chaire de théologie, qu'il remplit durant plusieurs années avec la plus grande réputation. On prétend que pen- dant le cours de ses lecons il fut pourvu d'un ca- nonicat dans l'Eglise de Chartres. Mais cette faveur, comme le prouve du Cange (6), tomba sur une autre personne du méme nom, qui exercait les fonctions de médecin auprés du roi Louis le Jeune (7). Une

Pierre Lombard, Gratien et Pierre le Mangeur pour trois fréres utérins, nés d'une femme adultere. La distance des lieux suffit pour détruire cette fiction. Pierre Lombard était. Novarais, Gratien Toscan, et Pierre le Mangeur était de Troyes en Champagne.

(5) Dubois, Hist. eccl. Paris, t. M, p. 121.

(6) Gloss. Lat. verbo Archiater.

7) Baronius s'est également mépris en le confon-

dant avec Pierre Lombard, ami de saint Thomas de

e

13 NOTITIA 44

récompense bien plus considérable l'attendait, mal- A Tout était matiére de probléme dans cette nouvelle gré l'obstacle que l'obscurité de sanaissance, jointe théologie, qu'on depuis nommée Scolastique , sa qualité d'étranger, semblait v former. C'était parceque tout s'y trailait contradictoirement, depuis l'évéché de Paris, qui ayant vaqué l'an 1159 par la l'existence de Dieu jusqu'au plus sublime de nos mort de Thibaut, fut d'abord offert à Philippe, frére mystéres. La carriére élargie dela sorte, ouvrait du roi Louis le Jeune (8). Mais ce Prince qui n'avait un vaste champ chaque école élevait ses opinions pas jugé au-dessous de lui la place d'archidiacre ^ particuliéres, souvent absurdes, quelquefois dange- e Paris qu'il occupait alors, trouva celle de pre- reuses et presque toujours inutiles, s'occupait à les mier pasteur de cette Eglise au-dessus de ses for- étayer par des sophismes captieux, et travaillait en ces et la refusa. Sur ses avis et à sa demande, on méme temps à détruire par de semblables moyens lui substitua Pierre Lombard, dont la vertu, les ta- celles qui leur étaient opposées. Piesre Lombard, lents et les services lui avaient paru plus assortis à témoin de cette licence, eut le bon esprit d'en aper- cette dignité. C'est ainsi qu'un auteur contempo- cevoir les inconvénients et le zéle de travailler à y rain raconte l'élection de ce dernier. Gautier, prieur remédier. Pour l'exécution de ce dessein, il ramassa deSaint-Victor dans le méme siécle, l'accuseau con- dans les Péres et les anciens docteurs les passages traire d'étre parvenu à l'évéché par des voies simo- les plus précis sur les questions qui s'agitaient alors niaques (9). Mais cet écrivain, comme onle verraci- dans les écoles, et les distribua par ordre des ma- aprés, montre tant de passion contre la mémoire de tiéres, afin de former par un corps de décisions ce prélat, qu'il ne mérite nullement d'étre cru sans nettes, respectables, authentiques, et capables, en garan: sur un pareil fait. Pierre ne jouit pas long- py un mot, de lever tous les doutes, et de ramener tous temps de l'épiscopat, et dés l'année suivante, 1160, les esprits à l'uniformité de doctrine. L'Ouvrage qui on le voit remplacé par Maurice de Sulli (10). On résulta dece travail, est intitulé les Sentences ; titre, ne connait presqu'aucum trait de son gouvernement, | comme on l'a vu ci-devant, qui n'était pas nouveau. attendu s& briéveté. Mais celui que rapportent les Ilest partagé en qyatre livres, composés chacun d'un auteurs du nouveau Gallia Christiana montre que grand nombre de distinctions. La marche de l'au- la sagesse qui l'avait porté sur son siége, ne l'y avait teur est d'établir d'abord sur chaque matiére l'état pas abandonné (11). de la question, ensuite d'exposem les opinions de Nous n'ignorons pas que le méme trait est attri- part et d'autre, avec les autorités dont on les ap- bué à d'autres prélats ; mais il n'y a nul inconvénient puie, et enfin de porter le jugement qui lui paratt qu'il ait été répété et d'ailleurs nous le donnons le plus conforme à l'esprit de l'antiquité. pour tel que nous l'avons trouvé. . Toute science, dit-il dans sa Préface, a pour ob Le corps de notre prélat fut inhumé dansle choeur jet les choses ou les signes. Les choses se divisent de l'église de Saint-Marcel prés de Paris, l'on voit en celles dont on doit jouir, et celles dont il n'est encore cette épitaphe sur sa tombe (12) : Hic jacet permis que d'user; c'est-à-dire, Dieu et les créa- Magister Petrus Lombardus Parisiensis epicopus, tures. Les signes sont aussi de deux sortes; les qui composuit librum Sententiarum, Glossas Psal- uns se terminent à signifier sans conférer ce qu'ils morum et Epistolarum, cujus obitus dies xm signifient, tels sont les sacrements de l'ancienne loi; Kalend. Aug. les autres le donnent, ce sont les sacrements de la L'école théologique de Paris n'a point cessé d'ho- (, nouvelle loi. Voilà les quatre points qui entrent norer la mémoire de ce grand homme. Depuis un dans le dessein del'auteur.. temps immémorial elle est dans l'usage d'obliger ses Le premier livre, compris en quarante-huit dis- bacheliers en licence d'assister au service qu'elle tinetions, roule sur les attributs de la Divinité. Mais fait célébrer tous les ans pour lui le 29 Juillet (13.) avant que d'entamer ce sujet, Pierre feit une ques- , ; tion ; savoir, s'il n'est pas licite de jouir de la vertu 8 II. Ses écrits imprimés. our elle-méme. Il se décide pour la négalive, sur 1* Deux méthodes régnaient dans les écoles dethéo- [68 principes de saint. Augustin qu'il cite, et prouve logie, lorsque Pierre Lombard se mit sur les rangs que la vertu doit étre rapportée à Dieu comme fin pour enseigner. La premiére, qui était celle de l'an- derniére. De il passe au mystére de la Trinité, tiquité, consistait à expliquer par ordre la doctrine σαὶ fait la matiére de la seconde distinction. Aprés renfermée dans l'Ecriture, d'aprés l'Ecriture elle- l'avoir établi par l'autorité de l'Ancien et du Nouveau méme et 18 tradition. Méthode simple, mais süre, Testament,il cherche danslatroisiéme quelles images ifique, lumineuse, qui maintenait dans sa pureté lon peut trouver de la Trinité dans les créatures. e dépót de la révélation, édifiait en instruisant, οἱ La génération du Verbe occupe les six distinctions fixait à l'esprit humain le terme il devait s'ar- suivantes. Entre les questions que l'on y propose, réter dans la recherche des vérités du salut. La se- la plus subtile, à notre avis, est celle-ci (dist. 7) : conde, que notre auteur avait presque vue nalitre, Le Pére a-t-il eu le pouvoir et la volonté d'engen- était de traiter les matiéres de la religion comme drer son Fils? Si vous répondez affirmativement, celles de la philosophie, d'une maniére contentieuse D il s'ensuit qu'il y a dans le Pére un pouvoir et une et par la voie du raisonnement. Embarrassée, poin- "^ volonté que le Fils n'a pas. On résout cette difficulté tilleuse, plus propre à satisfaire la curiosité, quà en disant que quoique le Pére ait engendré volon- nourrir la piété, elle rompait les barriéres qui sé- tairement, néanmoins la génération n'est point un parent la raison de la foi, ouvrait la porteà des ques- effet dela volonté, mais de la nature. Car il est Pére tions sans fin; et moins occupée du principal que de la méme maniére qu'il est Dieu (dist. 6). Or sa de l'accessoire, elle jetait des nuages sur le premier divinité n'émane point de sa volonté. Il faut. donc » de ces objets par les efforts que ses partisans fai- en dire autant de sa paternité (dist. 7). saient pour répandre des lumiéres sur le second. La procession du Saint-Esprit et sa mission four-

Cantorbéri et de Jean de Sarisberi, qui lui écrivil, fiana. Epi.

en 1167, une lettre, qui est la trente-deuxieme du second .(19) Corrozet, Ant. de Par., c. 744.

livre de celles du saint prélat. Ce Pierre Lombard élait (15) « Dans 16 cheur de l'église collégiale de Saint- sous-diacre de l'Eglise Romaine, et cevint cardinal, Marcel à Paris, est une représentation du tombeau du cóá- -

évéque de Bénévent. (PAc., ad an. 1167, n. 22.) lébre Pierre Lombard, évéque de Paris. Cette figure et (8) Rob. de Monte, ad an. 1159. l'inscription, quoiqu'anciennes, ne sont pas du temps de (9) Egas. Bul., t. II, p. 858. sa mort, mais de plus de cent ans aprés, comme on le (10) Dubois, Hist. Eccl. Paris., t. 11, p. 122. juge par la hauteur desa mitre. » Lr BEur. Hist. de Pa-

(11) Voyez ci-dessus la notice extraite du Gallia Chris- ris, t. I, p. 196.

45 PETRUS LOMBARDUS 16

nissent la matiére de dix distinctions, depuis et com- A que ces propositions ne signifient autre chose, si-

pris la dixiéme |. jusqu'à la dix-neuviéme inclusive- ment ; aprés quoi l'on traite des propriétés, tant ab- solues que relatives, des trois personnes divines, ce

ui se termine à la trente-quatriéme distinction. Ón commence à la suivante, et l'on continue jusqu'à la fin du livre à parler de certains attributs de la Divinité qui demandent une considération particu- liére ; savoir, sa science, 88 providence, sa prédes- tination, 8588 ,toule-puissance. Sur ce que toutes choses sont présentes à la connaissance de Dieu, Ion demande (dist. 36) s'il faut accorder qu'elles soient dans l'essence divine. La réponse est néga- tive, par la raison que bien que la connaissance de Dieu soit de son essence, cependant tout ce qui est dans cette connaissance n'appartient pas à l'essence de Dieu ; autrement tout lui serait coessentiel et de méme nature que lui; ce qui est absurde. Cette essence divine est présente en toutlieu, et n'est

renfermée dans aucun. Elle n'est ni locale, ni cir- p; aussi la faire d'une autre et mei

conscriptible. 1] n'en est pas de méme des esprits. Quoiquils ne soient pas susceptibles de dimension (dist. 37), ils sont néanmoins terminés et circon- scrits dans un lieu, mais de maniére que quand plu-

sieurs esprits, el méme tous seraient rassemblés .

daüs un méme ]ieu, ils ne se presseraient pas, et n'empécheraient point qu'il n'y existát autant de matiére quc s'il était entiérement vide.

La prescience de Dieu peut se prendre en deux maniéres (dist. 38), ou pour la simple connaissance des choses à venir, ou pour la détermination de ces mémes choses. Dans le premier sens elle n'est point cause des événements futurs, et toutefois elle les embrasse ious, bons et mauvais ; au lieu que, prise dans le second sens, elle ne s'étend qu'à ceux du premier genre, etles connalt en les déterminant. La différence de la prédestination et de la réprobation, dist. 40), consiste en ce que par celle-là Dieu pré- voit ce qu'il doit faire dans les élus, et par l'autre il connait les maux que feront les réprouvés et dont il n'est pas l'auteur. La prédestination avait alors des adversaires qui prétendaient qu'elle nécessitait les hommes ; et voici comme ils raisonnaient : Ce qui est impossible maintenant, l'a été de toute éter- nité, Or il est maintenant impossible qu'un préde- stiné ne soit pas sauvé : donc il n'a jamais élé pos- sible qu'il ne le füt pas : donc il est de nécessité absolue qu'il soit prédestiné. « Pour la solution de cette difficulté, dit modestement notre auteur, j'ai- merais mieux entendre les autres que de parler moi-méme. » Ensuite, aprés avoir fait voir que la méme objection peut se faire contre la prescience, il répond directement en distinguant : Celui qui est prédestiné, dit-il, ne peut étre en méme temps non

rédestiné ; c'est-à-dire, que la prédestination et a réprobation ne peuvent jamais tomber sur le móme sujet : on l'accorde ; mais on nie que Dieu de tout

temps n'ait pu s'abstenir de prédestiner celui qu'il D |!

a réellement prédestiné ; et comme sa puissance es toujours la méme, il est encore vrai présentement uil peut n'avoir pas formé cette prédestination. n voit ici la distinction du sens composé et du sens divisé, que l'auteur rend par les termes de conjun- clim et divisim.

La toute-puissance (dist. 43) fournit maliére à lusieurs questions dont voici les plus remarqua- les. Quelques théologiens modernes, dont Abailard

était le chef, soutenaient que Dieu ne peut faire que

ce qu'il fait. Outre les raisons qu'on a vues ci-de- -

vant, ils s'étayaient encore de quelques endroits de saint Augustin (14), οὐ il dit que Dieu n'est ap- pelé Tout-Puissant, que parce qu'il peut tout ce qu'il veut, et que sa volonté n'est pas plus grande que sa puissance. Notre auteur répond (dist. 44)

(44) Enchirid. c. 90 ; Confes. 1. v, c. 4.

non que tout ce que Dieu veut est en son pouvoir ; mais non pas réciproquement que tout ce qu'il a le ouvoir de faire, ille veuille ou le fasse réellement. Dieu peut-il faire les choses meilleures qu'elles ne sont ? C'est une suite de la question précédente. Pierre se déclare pour l'affirmative, et fait à ceux qui tiennent pour la négative le raisonnement sui- vant : Pourquoi dites-vous qu'une créature particu- liére, ou méme la totalité des créatures, ne peut étre meilleure qu'elle n'est ? Est-ce parce qu'elle est si souverainement bonne, qu'il ne lui manque au- cune perfection ? Mais alors vous égalez la créature au Créateur. Est-ce parce qu'elle ne peut admettre le plus grand bien qui lui manque ? En ce cas c'est un défaut dans elle, et non une perfection ; et cer- tainement elle pourrait étre meilleure, si on la ren- dait susceptible d'un plus grand bien. Dieu peut donc faire une chose meilleure quelle n'est. Il peut eure maniére, bien

entendu toutefois que cette maniére se rapporte à la chose méme ; car si on la rapporte à la sagesse de l'ouvrier, il faut convenir qu'il n'y a point d'au- tre Qu de meilleure maniére que celle qu'il em-

oie.

r Les quatre derniéres distinctions roulent sur la volonté de Dieu. L'auteur n'en connait que de deux sortes : la volonté du bon plaisir, qui est la volonté proprement dite ; et ]a volonté de signe, qui n'est que métaphorique. La premiére, qu'on doit regarder comme la cause universelle de toutes choses, est

une (dist 45), et n'admet point de multiplicité ni de

mutabilité, parce que jamais elle ne pe manquer d'avoir son accomplissement (15). volonté de signe est de cinq sortes : précepte, défense, conseil,

opération et permission ; et c'est pour cela que l'E-

criture nomme quelquefois les volontés du Seigneur

au pluriel. L'auteur se propose ensuite quelques difficultés sur l'efficacité souveraine de la volonté de bon plaisir (dist. 46). 15 Jésus-Christ dit à Jéru- salem qu'il souvent voulu rassembler ses en'ants, comme une poule rassemble ses poussins sous ses ailes, et qu'elle ne l'a point voulu ; l'Apótre dé- clare que Dieu veut le salut de tous les hommes, et cepen

pour réponse les explications que saint Augustin donne à ces deux foi (c. 61, 98, 109). Mais Dieu. veut-il aussi que le mal arrive ? Aprés avoir rapporté les diverses opi-

ant tous ne sont pas sauvés. Pierre emploie

assages dans son Manuel de la

nions sur cette question, lauteur conclut en cette maniére : « Disons donc que Dieu ne veut pas qu'on « fasse le mal, sans toutefois ajouter qu'il veut que « le mal n'arrive pas. Car tout ce qu'il. veut qui se « fasse, se fait réellement; et tout ce qu'il ne « veut pas qui se fasse, ne se fait point. »

L'homme veut quelquefois par une bonne volonté autre chose que ce que Dieu veut, et quelquefois il veut par une mauvaise volonté ce que Dieu veut par une bonne (dist. 48). Par exemple : un fils bien souhaite que son pére vive, et souvent Dieu ne le veut pas. Un fils dénaturé désire, au contraire, la mort de son pére, et Dieu la veut aussi. Il y a donc bien de la différence entre ce qu'il convient à l'homme et ce qu'il convient à Dieu de vouloir ; et la fin à laquelle l'homme rapporte sa volonté, doit etre la régle pour approuver cette volonté ou la con- damner.

Quelquefois la bonne volonté de Dieu s'accomplit ar la mauvaise volonté des hommes, comme dans e crucifiement.de son Fils. Mais, dit-on (ibid.), si

Dieu a voulu la passion de son Fils, sa volonté a

été, ou non, quil la souffrit de la part des Juifs.

Dans le premier cas, il a done voulu que les Juifs le missent à mort ? Pierre répond d'abord en conve-

(15) Hzc una est, nec multiplicitatem recipit nec mutabilitatem, quia inexpleta esse non potest.

17 " NOTITL. | 48 nant simplement que Dieu & voulu que le Christ A transmission du péché originel, il examine quelle

souffrit et mourüt, parce que sa passion était un bien pour nous et la source de notre salut. Mais sur ce qu'on ajoute que Dieu voulait donc qu'il füt mis à mort par les Juifs, 1] distingue : Dieu a voulu que son Fils souffrit la passion et le crucifiement qui lui étaient causés par les Juifs, il l'accorde : Dieu voulait que les Juifs donnassentla mort à son Fils, il le nie. Car Dieu ne voulait pas, dit-il, l'action de ces Juifs qui était mauvaise ; mais il voulait la pas- sion de Jésus-Christ qui était bonne, et cette vo- lonté s'est accomplie par celle des Juifs qui était mauvaise. Ainsi finit le premier livre.

Le second, partagé en quarante-quatre distinc- tions, concerne les créatures. Dans premiére on traite de la fin pour laquelle l'homme et l'ange ont été créés. Les dix suivantes roulent sur les anges. On entame à Ja douziéme l'Ouvrage des six jours, que l'on parcourt jusqu'à la seiziéme. L'homme oc- cupe les restes du livre. Pour abréger, nous ne nous arréterons qu'à ce dernier objet. Aprés avoir détaillé les prérogatives de l'homme innocent, on demande (dist. 24) quelle gráce lui était nécessaire pour per- sévérer dans cet état. La réponse est quel'homme, ainsi que lange, avait recu dans sa création une grice par laquelle il pouvait se maintenir, c'est- à-

ire ne point déchoir de ce qu'il avait recu ; mais non pas mériter,sans une nouvelle gráce, le salui éternel. « La gràáce de sa création, dit l'auteur, lui « donnait le pouvoir de résister au mal ; mais elle « ne lui donnait pas celui d'accomplir le bien. Il « pouvait cependant, au moyen de ce secours, bien « vivre en quelque sorte, parce qu'il pouvait vivre « sans péché. Mais il ne pouvait pas, sans l'aide « d'une autre gráce, vivre d'une maniere spirituelle « quilui méritát le bonheur éternel. »

e libre arbitre est défini (ibid. et dist. 25, initio) une faculté de la raison et de la volonté, par la- quelle, avec le secours de la gráce, on choisit le bien et sans cette gráce on se porte au mal. Mais cette définition, ajoute l'auteur, ne convient ni à Dieu, ni aux saints glorifiés, lesquels, pour étre incapables de pécher, n'en ont que le libre arbitre plus parfait. « C'est pourquoi (16) si l'on examine « la chose de plus prés il parait que le libre arbitre « n'est appelé tel, que parce qu'il peut sans con- « train!e ni nécessité rechercher ou choisir ce que la « Taison lui aura dicté. »

La gráce se divise on opérante et coopérante (dist. 26). La premiére prévieut la bonne volonté; car c'est par elle que 18 volonté de l'homme est délivrée et préparée pour étre bonne, et pour vouloir effica- cement le bien. La seconde suit la volonté déjà ren- due bonne, etl'aide à exécuter. Mais comment la gràce prévient-elle la volonté? (17) En lui inspirant une foi accompagnée d'amour. On dispute si la gráce opérante et la gráce coopérante sont deux gráces réellement différentes. L'auteur incline pour ceux qui pensent que ce n'est qu'une méme gráce, et que toute la disüncüon ne consiste que dans les effets. La gráce, dit-il, est appelée opérante, en tant qu'elle délivre la. volonté et la dispose à voloir le bien ; et coopérante, en tant qu'elle l'aide pour ne

as vouloir en vain, c'est-à- dire, pour accomplir la nne ouvre.

La question du péché originel est une de celles ue l'anteur traite avecle plus d'étendue et de soin dist. 30-33). Dans les quatre distinctions consa-

crées à ce point de doctrine, aprés avoir prouvé la

(16) Unde , si diligenter inspiciatur , liberum vi- detur dici arbitrium, quia sine coactione et neces- sitate valet appetere vel eligere quod ex ratione de- creverit.

(17) Si diligenter attendas, nihilominus tibi monstratur que sit ipsa gratia voluntatem preve-

est sa nature, et montre par saint Augustin, que c'est la concupiscence méme que l'Apótre nomme 1a loi du péché. On demande qu'est-ce que cette concu- piscence dans les enfants ? Ce n'est pas un acte, dit- 1l, mais un vice qui rend l'enfant disposé à convoiter, et qui fait réellement convoiter l'adulte. Mais, ob- jecte-t-on (dist. 32, initio), le baptéme efface le pé- ché originel, et néanmoins la concupiscence demeure aprés ce sacrement. L'auteur répond que bien que le baptéme ne détruise pas la concupiscence, néan- moins il la diminue et lempéche de dominer et de régner : en sorte que ce qui en reste n'est plus im- puté à péché, mais est seulement la peine du péché, &u lieu qu'il était auparavant et peine et péché. La concupiscence a-t-elle Dieu pour auteur? Oui, comme peine, dit-il (ibid.) ; mais comrnme péché, c'est l'ouvrage du diable.

A l'examen du péché originel succéde celui du

DB péché actuel. L'auteur (dist. 41, initio) discutant

question, savoir si toutes les actions faites sans la ioi sont mauvaises, dit que l'affirmative (18) est soutenue par quelques-uns avec probabilité ; et il en allégue les raisons tirées de saint Augustin ; ensuite il rapporte le sentiment de ceux qui tenaient pour la négative, et ne décide rien.

L'Incarnation, les trois vertus Théologales, les quatre Cardinales, les dix Commandements de la loi, la différence des deux Alliances, sont les objets qui remplissent le troisiéme livre composé de qua- rante distinctions.

Une des questions qui agitaient fort les écoles du temps de Pierre Lombard, était de savoir si la na- ture divine, ou seulement la personne du Fils, s'é- tait incarnée. On alléguait pour et contre des rai- sont tirées des Péres. L'auteur, aprésles avoir ba- lancées, conclut qu'il faut dire que la personne du Filsa pris la nature humaine, et qu'à celle-ci la na- ture divine a été unie daus le Fils ; et c'est pour cela, ajoute-t-il, que l'on dit véritablement que la na- ture divine a pris chair. Quant à ce qu'on dit, pour- suit-il, quele Fils seul apris la forme d'esclave, par on ne prétend point exclure la nature divine, mais seulementles personnes du Pére et du Saint- Esprit. Enfin, sur ce qu'on objectait que ce qui est propre au Fils etnonce qui est commun à la Divinité, s est re- vetu de l'humanité, il répond que la nature divine s'est unie à la nature humaine dans la propre hypostase du Fils, et non danscelle destrois personnesen commun.

On disputait encore vivement sur l'adoration de l'humanité de Jésus-Christ (dist. 9). Les uns préten- daient qu'on nelui devait pas un culte de latrie, mais seulement un culte de dulie, dont ils distin- guaient deux sortes ; l'un qu'on peut rendre à toute créature sainte, l'autre qui ne convient qu'à la eréature par excellence, c'est-à-dire, le corps et l'àme de Jésus-Christ. C'était l'opinion de Gilbert dela Porrée. D'autres voulaient qu'on ne rendit qu'une seule et méme adoration aux deux netures, et c'est le sentiment que notre auteur adopte (dist. 40), aprés l'avoir appuyé de passages trés-précis de l'antiquité.

Autre question qui faisait grand bruit dans les écoles : Jésus-Christ en tant qu'homme est-il une personne ou quelque chose ? Les arguments pour et contre se balancent, dit notre auteur. Car on prouve qu'il est une personne parles raisons suivantes : Si en tant qu'homme il est quelque chose, c'est ou une personne, ou une substance raisonnable : mais s'il

niens et przparans, scilicet fides cum dilec ione.

(18) Quod a quibusdam non irrationabiliter ad- struitur, qui dicunt omnes actiones et voluntates hominis sine flde malas esse, quz fide habita bone existunt.

, 19 PETRUS LOMBARDUS. 20 est une substance raisonnable, il esten mémetemps Α qu'il avait la connaissance claire et distincte de

une personne. En effet la définition de la personne n'est autre chose que lasubstance raisonnable d'une nature individuelle. Donc, en accordant qu'il est quelque chose en tant qu'homme, on est forcé de convenir qu'il est une personne. Mais cet aveu jette dans un inconvénient. Car si en tant qu'homme il est une personne, donc il est une quatriéme per- sonne de la Trinité ; donc il est Dieu par son huma- nité. C'est pour éviter cet inconvénient et d'autres, ajoute-t-il, que quelques-uns soutiennent que Jésus- Christ, en tant qu'homme, n'est ni une personne, ni quelque chose. Pierre montre ensuite la fausseté du raisonnement οὰ l'on conclut de ce que l'homme dans Jésus-Christ est une substance raisonnable, qu'il est en méme temps une personne sous ce rap- port. Car, dit-il, l'àme de Jésus-Christ est une sub- stance raisonnable. Cependant elle n'est pas une chose isolée et non unie à une autre. Du reste, ajoute-t-il, cette description dela personne ne con- vient pas aux trois personnes de la Trinité. Il fortifie cette réponse d'un argument tiré de ce que le Christ été prédestiné pour étre fils de Dieu, d'oà il s'en- suit qu'il est quelque chose en tant qu'homme. Mais il combat aussitót cette preuve, en disant que ce n'est point à raison de son humanité qu'il est fils de Dieu : Non enim quo homo est, eo filius Dei. C'est par il termine cette question, laissant à présu- mer qu'il penchait vers l'opinion des Nihilistes, c'est- à-dire, de ceux qui prétendaient queJésus- Christ n'é- tait point quelquechose suivant l'humanité (dist. 14).

Hugues de Saint-Victor s'était efforcé de prouver que la scieace divine et la science humaine sont égales en Jésus-Christ. Pierre-Lombard prend le juste mi- lieu entre cette opinion et celle des théologiens qui soutenaient que 'àme de Jésus-Christ ignore Tuel- que chose. Il convient que par la sagesse qu'elle a recue en vertu de son union avec le Verbe, elle sait tout ce que Dieu sait, mais qu'elle ne le comprend pas aussi parfaitement que lui ; d'oü il inféere que la sagesse de cette áme n'est pas égale à la sagesse du Verbe ; parce que dit-il, celle-ci est. bien plus ex- cellente et comprend toutes choses d'une maniére bien plus parfaite. On objeciait que si l'humanité de Jésus-Christ sait tout, il s'ensuivrait qu'elle peut aussi tout. Pierre nie la conséquence, par la raison que Ia toute-puissance est un attribut incommuni- cable de la divinité, au lieu que la connaissance appréhensive de toute chose peut étre accordée à la créature, et l'a été effectivement à l'àme de Jésus- Christ, suivant le témoignage de l'Ecriture.

En traitant de la mort de Jésus-Christ, Pierre met en question si dans cet état la Divinité fut sé- parée ou non de l'humanité. Plusieurs théologiens soutenaient l'affirmative. Il rapporte leurs argu- ments (dist. 21), les réfute, et prouve par des au- torilés précises que l'àme et la chair du Sauveur, quoique divisées par la mort, ne furent ni l'une ni l'autre séparées du Verbe.

Jésus-Christ ayant été doué de la plénitude des vertus et des gráces, a-t-il eu la foi, l'espérance et la charité ? C'est à l'occasion de eette question, et avant que d'y satisfaire, que l'auteur parle des . vertus théologales (dist. 23); et il en parle fort au long. « La foi, dit-il, a proprement pour objet les choses quon ne voit pas. » Il distingue deux sortes de foi : l'une qui est informe et commune aux mau- vais chrétiens οἱ aux démofüs, c'est la foi dé- pourvue de la charité ; l'autre qui est particuliére aux bons et les caractérise, c'estla foi formée par la charité. La premiére, selon lui, n'est pas une vertu, quoiqu'elle soit néanmoins un don de Dieu. L'espérance regarde les biens invisibles et éternels. Elle ne peut étre sans amour. Jésus-Christ n'a eu nil'une ni l'autre de ces vertus (dist, 26), parce

leurs objets, qu'elles ne voient que comme dans un miroir et en énigme. Mais il a eu la charité, et dans le plus haut degré. Cette vertu, qui consiste à aimer Dieu pour lui-méme, et le prochain pour Dieu ou en Dieu, peut-elle se perdre lorsqu'on l'a une fois recue ? Pierre l'affirme (dist. 32), et le prouve contre quelques docteurs qui le niaient. Cependant il avoue que la charité parfaite ne se perd point, ou se perd rarement.

Le quatriéme livre, compris en cinquante distinc- tions, embrasse les sacrements de l'ancienne et de la- nouvelle loi, le jugement dernier, la résur- reciion des morts, le bonheur des saints dans le ciel, et les peines des damnés en enfer.

L'auteur prétend (dist. 1) que la circoncision avait la méme efficacité que le baptéme pour remettre les péchés, mais non pour conférer Ja gráce. Le baptéme donné au seul nom de Jésus-Christ est va-

B lide, selon lui (dist. 2). De son temps, il ne se con-

férait encore que par immersion, et l'usage de l'E- glise Gallicane était de répéter celte immersion jus- u'à trois fois en l'honneur de la Trinité. Cependant il croit permis de s'en tenir à une seule, pourvu que la coutume de l'Eglise οὐ l'on se trouve ne s'y oppose pas. ur la confirmation (dist. T),il regarde le saint Chréme comme essentiel à ce sacrement, dont il ne reconnalt point d'autre ministre que l'évéque.

Il fait consister (dist. 8) la forme de l'Eucharistie dans ces paroles : Ceci est mon corps, ceci est mon sang. « Car lorsqu'on les profére, dit-il, le pain et le vin se changent au corps et au sang de Jésus- Christ ; le reste n'est que pour honorer Dieu. » Il combat vigoureusemet l'hérésie de Bérenger (dist. 10) ; mais il soutient mal à propos (dist. 13) que le pouvoir de consacrer ne réside que dans les pré- tres catholiques, et qu'il ne se fait aucun change- ment réel du pain et du vin dans le sacritice offert par des prétres hérétiques ou excommuniés.

Dans la pénitence, il distingue trois actes (dist. 1) : la contrition, la confession οἱ 18 satisfaction. Mais sont-ils également essentiels à ce sacrement ? Les opinions variaient dés lors sur ce sujet. Pierre se déclare pour celle qui assure que la seule con- trition sans confession orale efface les péchés. « Car dés qu'un pénitent, dit-il (dist. 18), vraiment coun- trit se propose de se confesser, Dieu lui remet ses péchés parce qu'alors il y a confession de cceur, quoique non de bouche, par laquelle l'àme est pu- rifiée de ses fautes, et la dette de la mort éternelle lui est. remise... Il faut donc que le pénitent se confesse, s'il en 8 le loisir ; mais avant qu'il fasse sa confession de vive voix, s'il en a le vceu dans le ceeur, il a déjà recu la rémission des péchés. » Mais, demande-t-on plus bas, si le péché a été remis par la contrition dés que le pénitent a formé 1a résolu- tion de se confesser, qu'est-ce que le prétre peut lui remettre (au tribunal de la pénitence) ? « Quel-

ues-uns, répond-il, pensent que le pécheur étant lié d'un doublelien, savoir par la souillure de l'àÀme et par la dette de la peine éternelle, Dieu le dégage par lui-méme du premier lien, et le prétre du se- cond. D'autres disent que Dieu seul remet la dette éternelle, comme lui seul vivifie l'áàme intérieure- ment par lui-méme. » Aprés avoir rapporté quel- ques autorités pour appuyer ce dernier sentiment, lauteur conclut en cette maniére: « On voit évi- demment par que Dieu absout lui-méme le péni- tent de la dette de la peine, qu'il l'absout, dis-je, quand il l'éclaire intérieurement, en lui inspirant la véritable contrition du c«eur. La raison vient à l'appui dece sentiment. Car personne n'est vrai- ment contrit.... qu'il n'ait la charité. Or celui qui &la charité mérite la. vie éternelle ; et personne

21

Il ne s'ensuit pas de que nous refusions aux pré- tres le pouvoir de remettre et de retenir les péchés, c'est-à-dire de déclarer les pécheurs liés ou déliés... Car ils lient lorsqu'ils imposent la satisfaction pé- nitentielle à ceux qui se confessent, et ils délient lorsqu'ils en reláchent quelque chose, ou qu'ils ad- mettent les pénitents purifiés à la participation des sacrements. » Ce passage manifeste deux choses : ]a premiére, que Pierre Lombard n'admettait qu'une espéce de contrition pour la pénitence, savoir : la contrition parfaite à laquelle 1] attribuait la vertu d'effacer les péchés avec le voeu du sacrement. C'é- tait l'opinion de Hugues de Saint-Victor, et οἷδ été celle de plusieurs grands théologiens jusqu'au con- cile de Trente, et de quelques-uns méme depuis. La seconde , qu'il ne regardait labsolution sacra- mentelle que comme un acte juridique par lequel le prétre déclare que les péchés sont remis. L'une et I

autre opinions, malgré les noms etle nombre p

de leurs défenseurs, sont universellement rejetées de nos jours, et avec raison, comme opposées à l'esprit du concile de Trente, et aux décisions de plusieurs Péres de l'Eglise.

Pierre ne dit rien sur l'Extréme-Onclion que ce qui est avoué de tous les théologiens.

Ii n'agite, touchant l'Ordre, qu'une seule contro- verse (dist. 25). C'est celle qui concerne les ordina- tious faites par les hérétiques. Il avoue que cette question est trés-embarrassée, et qu'il v a des rai- sons trés-fortes pour et contre la validité de ces ordinations. Ill se contente de les rapporter sans rien décider.

Pierre emploie seize distinctions pour expliquer le sacrement de mariage. Son institution, son es- sence, ses avantages, ses empéchements dirimants, ses devoirs, son indissolubilité sont les principaux articles qui entrent dans ce traité. Examinant la

estion du mariage des infidéles (dist. 29, versus

n.), il demande s'il peut se résoudre parla con- version de l'une des parties à la religion chrétienne. Aprés avoir exposé les moyens de l'affirmalive, il dit « qu'il est, à la vérité, permis au mari devenu fidéle de renvoyer sa femme infidéle, quoiqu'elle consente d'habiter evec lui; mais que pendant qu'elle vitil ne peut en épouser une autre. Pour celle, ajoute-L il, qui se relire volontairement, il n'est pas tenu de suivre ; et pendant qu'elle vit, il peut contracter un nouveau mariage. Mais cela, poursuit-il, ne doit s'entendre que de ceux qui se sont mariés dans l'nfidélité. Que si l'un et lautre se convertissent à la foi par la suite, ou qu'ils aient contracté leur mariage étant déjà fidéles, et qu'en- suite l'un des deux apostasiant quitte lautre en haine de cette méme foi, alors celui qui est aban- donné ne doit point suivre celui qui se retire; mais tant que celui-ci vivra il ne pourra se remarier, parce qu'il y a entre eux un mariage ratifié, ratum, qui ne peut se dissoudre. » C'est à peu prés la méme

octrine que celle de Hugues de Saint-Victor sur la dissolubilité du mariage des infideles. On la re- trouve dans tous les scolastiques qui ont suivi jus- qu'à nos jours.

Parmi les décisions que notre auteur donne sur l'état des hommes aprés cette vie, celles-ci nous ont paru les plus remarquables (dist. 43). Tous les hommes ressusciteront dans l'état de l'homme par- fait, 18 mesure de lüge plein de Jésus-Christ, c'est-à-dire à lge d'environ trente ans. Mais ils ne seront pas tous de la méme stature, et les plus grands ne seront pas raccourcis pour étre

(19) Enchir., c. 89.

(20) Script. Angl. p. 947. (21) Cat. mss. Angl. part. 11, n. 1145 et 1774.

NOTITIA. n'est digne en méme temps dela vie et dela mort...

23 réduits à la taille de Jésus-Christ ; car il dit lui- méme qu'ils ne perdront pas un cheveu de leur téte, ils ressusciteront sans aucun défaut corporel, et Dieu fera, comme dit saint Augustin (19), en ras- semblant toutes les parties de leurs corps éparses dans l'univers, ce que fait un statuaire lorsqu'il veut refondre une statue informe. Aprés l'avoir bri- sée, il en jette tous les morceaux dans un moule plus régulier, ils s'arrangent autrement qu'ils n'étaient la premiére fois, et prennent une nouvelle configuration. C'est la méme statue quant àla sub- stance ; elle ne différe que pour la forme.

Les saints dans le ciel entendent les priéres qu'on leur offre sur la terre (dist. 46); et cela n'est nullement impossible à croire, parce qu'ils connais- sent dans la lumiére du Verbe qui les éclaire, les choses d'ici-bas qui peuvent les réjouir, ou dans lesquelles ils peuvent nous aider. Ils intercédent pour nous en deux maniéres, et parleurs mérites, qui ajoutent du prix à nos priéres, et par leur affec- tion, en désirant οἱ demandant l'accomplissement de nos vovux, ce qu'ils ne font néanmoins qu'avec subordination à la volonté divine. Pierre Lombard pense (dist. Δ) que les damnés ne souffrent pas toutes les peines qu'ils méritent à la rigueur, et que Dieu leur fait sentir quelques effets de sa miséricorde.

Tels sont les objets qui nous ont le plus frappés dans les quatre livres que nous venons de par- courir, ouvrage qui a mérité à son auteur le titre de Maltre des Sentences, qui a servi de texte aux lecons des professeurs de théologie pendant plusieurs siécles, et dont les lumiéres de ces derniers temps n'ont pas éclipsé la célébrité. Le nombre des commentaires qui ont été faits sur ces livres se- rait presqu'infini à détailler. -Pitseus en compte jus-

u'à cent soixante composés par les seuls Anglais (20). Mais qui pourrait faire l'énumération de ceux qui ont été enfantés par les théologiens des autres (; nations

On ne s'est pas contenté d'orner de commentaires la Somme des Sentences, on voulu méme lui préter les gráces de la versification. Les biblio- théques de Caio-Gonvelen et de Saint-Pierre de Cam- bridge conservent chacuneun manuscrit, qui a pour

titre: Quatuor libri Sententiarum versificati (24.

Avant que de passer aux autres productions de notre auteur, nous ne devons point dissimuler le doute que le docteur Echius, Chelidonius et Thoma- sius ont élevé sur le véritable pére de celle dont on vient de rendre compte esr Le premier ayant ren- contré dans l'abbaye de Molk un manuscrit intitulé la Somme de Maitre Bandini, la lut attentivement, dit-il, et s'apercut avec surprise quà la réserve.du style, elle ne différait presqu'en rien des Sentences de Pierre Lombard. « J'en fis la confrontation sur- le-champ avec un imprimé, ajoute-t-il , et il me pa- rut que l'un des deux écrivains devait passer pour

D lagiaire, mais sans faire tomber mon soupcon sur

un ni sur l'autre. Car Pierre Lombard depuis tant de siécles passe si universellement pour l'auteur de cette Somme, qu'on ne peut la lui enlever sans les raisons les plus claires et les plus fortes. Cependant le manuscrit de Bandini est ancien, et il se trouve

armi les manuscrits d'un trés-ancien monastére.

e plus, l'ouvrage est fait de maniére qu'il parait avoir été plus facile d'y ajouter que d'en retran- cher: Tali formula concinnatus, ut quis facilius addiderit quam detrazxerit. » Chelidonius, abbé des Bénédictins Ecossais, à Vienhe, ayant eu commu- nication de ce manuscrit, le fit imprimer en cette ville chez Jean Singrenius l'an 1519, en un volume

(22) Pez, Anecd. t. 1, Diss. isag., p. xLv, XLNIL, n. 07.

23 PETRUS LOMBARDUS. 94

in-folio avec une dédic&te adressée à l'empereur l'apologie de Pierre Lombard, composée par lui- Maximilien. Cet éditeur ne doute nullement que la méme contre les imputations d'erreurs dont le char- Somme de Bandini ne soit l'original des livres des fear Jean de Cornouailles qui avait été son disciple. Sentences, et Thomasius, comme on l'a dit, paralt ans cet ouvrage, dit Léland, Pierre Lombard ré- appuyer cette opinion. Mais un manuscrit du xim* pond d'une maniére exacte, forte et subtile aux ob- siécle, découvert par dom Bernard Pez (23) dans la jections de son adversaire, et le traite avec la supé- bibliothéque de l'abbaye d'Ober-altaich, dissipe en- riorité d'un vieux soldat sur un champion qui com- üérement le nuage. Il porte en titre: Abreviatio mence d'entrer en lice. Nous ignorons ce que cet magistri Bandini de libro Sacramentorum Magistri ouvrage est devenu. Mais il est. certain, comme on Petri Parisiensis episcopi fideliter acta. Ainsi ni le verra, que Jean de Cornouailles ne se tint point Pierre Lombard, ni Bandini ne sont coupables de pour vaincu, et ne rendit pas les armes.

plagiat; maisle dernier a fait, ce qui est trés-

permis, l'abrégé de l'ouvrage du premier. 8 IV . Sa doctrine, son érudition, son génie,

Pierre Lombard est auteur d'un Commentaire sa maniere d'écrire.

sur les Psaumes et les Cantiques, dans lequel il ; o. emploie et amplifie la Glose interlinéaire d'Anselme quoe ar μοῖρα οτος mérite littéraire Sentencet, de Laon. Ce Commentaire, dit. Albéric de Trois- Lombard. On a rendu compte ci-dessus de la marche

Fontaines (24), est ce que les écoles appellent e - : , ^ ; ; de cet ouvrage et des principaux articles de la doc- aujourd hui la Grande Glose, hac est in schoHisqua trine qu'il referme. On a parlé aussi de la célébrité

dicitur Magna. Glossatura. Gerohus, prévót des Gha- B jv ce gtamment jou! dans 168 écoles. Il est à

noines réguliers de Reichersper iére, dans . ur "

sa lettre d pape Alexandre II, g en Baviere, qui Propos maintenant de retracer les contradictions qu'il

avaient cours de son temps (25), reléve une pro- eSsuyées, et de marquer en détail ce qui en été

position de cet ouvrage, aient semble avancer l'occasion. Sous prétexte du Nihilisme qu'on y insi-

qu'on ne doit qu'un simple culte de dulie, et non me jean de, Cornounilles, dont la 8e question | d , i -Christ. Pius haut, entreprit, du vivan u

celui d'adoration à l'humanité de Jésus-Christ fa mort, dele faire condamner. Il adressa dans

Mais ]a maniére orthodoxe dont Pierre Lombard : . . . cette vue un écrit plein de fiel et d'emportement au . 8' explique sur ce sujet dans sa Somme des Sentences pape Alexandre πὶ et se donna, pendant environ

(I. III, dist. 10), demande qu'on interpréte cette . . pro osition en bonne part. Ou bien il faut dire que douze ans, divers, mouvements ur atteinte ce a Glose surle Psautier ayant été faite avant la but. Ala finil obtint du ponte, lan , un i -ci rescrit portant défense tous les professeurs Somme, " 4 rétracté dans celle-ci ce quil d'enseigner que Jésus-Christ en tant qu'hommen'est Fuer de mene tange em Con. Prid τ αν e qtd c mentaize dont "ous "ie βουνοῖς rie die, sanc que Vic démarch es. ien apris, Gautier, prieur deesl beu nous ne l'avons point vu, et. qu'aucun bibliographe '!C*or, renouve , de ménagement dans son traité contre les quatre laby- Ue Nous avons e lui un autre Commentaire sur (, finthes de la théologie. Un troisiéme antagoniste les Epitres de saint Paul, tiré en grande partie des 48 notre auteur s'éleva du [ond de l jalie, vers ἰδ Péres, et surtout de saint Ambroise, de saint Jéróme "éme temps (33). C'était le fameux Joachim, a et de saint Augustin. Cet ouvrage est clair, métho- 468 Flore en Calabre. Il accusa le Maltre des Senten- dique, et renferme, outre les pensées des Péres, de 668 d'admettre une quaternité dans les personnes di- fort bonnes vues propres à l'auteur ines i et cela pour voir, dit (Sent: l. 1, dist. 8) que le ᾿ ere, 16 Fils et le Saint-Esprit sont une certaine chose B IIL.— ouvrages manuscrits ou perdus. souveraine, quaedam summa res, qui D'engendre Les ouvrages de Pierre Lombard qui n'ont pas point, n'est point engendrée et ne procéde point. encore vu le jour, : out absurde que füt l'accusation, il se mit en de- Des Glodes sur Job, donton conserve unexem- voir de la rouver ar un livre qu'il présenta au plaire parmi les manuscrits de l'abbaye de Savigni, coneile ge iran ébré l'an 1179. Occupée 1 autres au di ᾿ ). objets, l'assemblée ne juge& pas ropos de pro- Δ Dos Seraons tar ev Dimanches et Fétes de noncer sur ce point ; mais celle qui se tin au méme l'année, qui se rencontrent dans la bibliothéque de lieu, l'an 1215, prit hautement la défense de la pro- la Cathédrale d'Erfort (27), et dans celle del'ab- position dénoncée, et flétrit par une censure igno- Daye d'Alne, ou d'Aune, au diocése de Liége (28). minieuse le libelle du dénonciateur (34). On les voit aussi à la bibliothéque du Roi, dans un Plus modérés et plus équitables que ces trois ri- seul et méme volume, et le Sermon de l'Eucharistie vaux de Pierre Lombard, les maltres en théologie á part dans un autre (3588). de Paris dressérent, vers l'an 1300, une liste des ar- 3^ Deux lettres à Philippe (29), archevéque de ^^ (icles qu'ils n'approuvaient point dans l'ouvrage des Reims, et une à Arnoul, prévót de l'Eglise de Metz Sentences, et s'accordérent à ne les point enseigner. (30). Cette derniére est une réponse à celle qu'Ár- Mais il est à remarquer, d'aprés M. d'Argentré, que noulavait écrite à notre auteur, ces trois piéce$ cette liste ne fut point. rédigée dans une assemblée e bhothéque Pouline de eina Deme manuscri, à de l'Université, que les articles qu'elle contient Dbiprosheque t'auune Ce Lelpsics. im n'ont cessé d'étre enseignés que par une conven- 4^ Parmi les manuscrits de ; abbaye d'Afllighem tion économique, et qu'on ne connalt aucun décret, (31), on trouve Petri Lombardi methodus practic? pi de cette école, ni d'aucune autre qui les ait pros- theologie. Ce titre annonce vraisemblablement un crits, [ls sont au nombre de seize, dont voici les ouvrage différent des Sentences. lus remarquables : 1? La charité par laquelle nous p q p q Léland (32) témoigne avoir eu entre les mains aimons Dieu et le prochain, n'est point quelque

(25) Pez, Ánecd., t. I. Diss. isag., p. XLV, XLvi,n'67. de Reims du nom de Philippe. .C'est apparemment Phi- 5) Ad an. 1156, p. 538. lippe, archidiacre de Paris. 45) Pez, Anecd. t. V, p. 535 (50) Fabr. Bibl. med. lat. t. V, p. 782.

(28) Le Long. Biblia Sacra, t. 1]. (51) Sand., ibid, part. 1, p. 147. 277) Cat. mss. Angl. part. iv, p. 1645. (52) Script. Britan. p. 227. 38) Sand. mes. Belg. part. τι, p. 244. (53) D'Argentré, Coil. jud. nov. t. 1, p. 210-220.

29) IL n'y a point eu dans 16 xu* siecle d'archevéque (84) Matth. Paris, ad an. 1179.

25 NOTITIA. 26 chose de eréé, mais le Saint-Esprit méme. (Seint A naux. La paresse entretenait ce préjugé, la fureur

Thomas explique néanmoins en bonne part cette proposition, en disant que (2-2, qu. 23, a. 2) « l'intention du Maltre n'est pas que le mouvement par lequel nous aimons: Dieu, soit le Saint-Esprit méme, mais qu'il vient immédiatement du Saint- Esprit, et non. par le moyen d'aucune habitude, comme les actes des autres vertus, tels que ceux dela foi οἱ de l'espérance). » 2? Les anges crois- sent en mérite par rapport à la récompense essen- tielle, jusqu'au jugement dernier. 39 L'homme, avant le péché, jouissait de la vision intuitive de Dieu. 4* Ceux qui furent baptisés du baptéme de Jean, sans y mettre leur espérance, n'étaient point tenus de recevoir celui de Jésus-Christ. 5^ Les schismatiques, les hérétiques, les excommuniés et ceux qui sont dégradés, ne consacrent point le corps de Jésus-Christ. 6* Les évéques qui sont dans le méme cas n'ont pas le pouvoir deconférer les ordres.

À ces seize articles, les modernes en ont ajouté dix autres, qui sont les mémes que nous avons re- levés dans l'analyse des Sentences. Voilà pour les méprises positives de notre auteur.

n lui reproche (35), outre cela, des omissions importantes, comme sur l'Ecriture sainte, l'Eglise, ja primauté du pape, les conciles : toutes matiéres qu'il ne touche point ; des allégories forcées qu'il rap- porte quelquefois en preuve de ses assertions ; enfin un défaut de critique qui lui a fait adopter des piéces supposées,telles que les fausses Décrétales.

algré ces taches, Pierre Lombard, ainsi qu'on la dit, toujours été regardé, et ne cessera de l'étre, comme le chef et le modele de l'école. I1 mé- rite effectivement ce double titre, *soit par l'excel- lence de sa méthode, la meilleure, pour ne pas dire la seule, à laquelle on quise s'attacher, soit par la justesse et la sagacité de son esprit, qui se mani- festent dans presque toutes ses décisions ; soit par l'étendue et le choix de son. érudition, dont on voit des traits frappants dans ce nombre prodigieux de passages de lEcriture οἱ des Péres, qu'il emploie

our l'ordinaire avec goüt et discernement dans ses ivres; soit enfin par la netteté de son style, qui, à elques endroits prés, est le mieux assorti au genre

es matiéres qu'il traite. Pourquoi donc ce guide si respectable et si respecté a-t-il toujours été si peu suivi ? Pourquoi ce Maitre par excellence n'a- til presque fait aucun disciple ? Chose étonnante! L'Ecole, tout occupée à feuilleter, expliquer, com- menter, analyser la Somme des Sentences, en a gé- néralement abandonné la méthode et le plan. Ca ouvrage, fait pour bannir de la théologie toutes les questions inutiles et souvent dangereuses, pour marquer les bornes Οὐ l'esprit humain. doit se ren- fermer dans l'étude de cette science divine, pour faire connaitre les sources essentielles dans les- quelles il faut la puiser; cet ouvrage, dis-je, si bien entendu au jugement de ses interprétes, a néan- moins eu des suites entiérement contraires à sa des- tination. Jamais, en effet, la licence des opinions ne fut plus grande que depuis qu'il eut paru. Jamais les scolastiques n'étudiérent avec plus d'ardeur la philosophie paienne, et n'en firent un plus grand usage dans les matiéres de religion, que depuis que Pierre Lombard leur en eut montré le danger. Jamais l'étude des Péres ne fut plus négligée, que depuis uil en eut prouvé la nécessité par ses principes et ait sentir l'utilité par son exemple. Oserons-nous le dire C'est le degré de perfection οὐ notre auteur semblait avoir porté son travail, qui a fait aban- donner la route qu'il avait tracée. Dans ces temps dénués de critique on s'imagina qu'il avai* épuisé toute la doctrine de l'antiquité dans ses livres, et par on se crut dispensé de recourir aux origi-

(55) Fleury, Hist. eccl. 1. vis, n. 94.

*

de disputer le fortifiait. Car que faire dans une école nombreuse, comment s'y exercer et s'y dis- tinguer sans le secours de la dispute ?

e fut dans le méme temps et par les mémes causes que l'on vit dégénérer l'étude du droit cano- nique. Gratien, contemporain de notre auteur, fit sous le titre de décret, une compilation des lois ec- clésiastiques, qui eut le méme succés et produisit les mémes effets que la.Somme des Sentences. Dés lors on cessa de lire les conciles et les anciennes Décrétales. Ce nouveau Décret tint lieu de code universel et devint le texte d'un nombre infini de volumineux commentaires, οὐ l'on ne s'occupait qu'à imaginer de nouveaux cas, à obscurcir ceux que l'antiquité avait décidés, et à faire d'une science pacifique par son institution, une source intaris- sable de chicanes. Ainsi, deux ouvrages qui avaient pour objet le rétablissement des bonnes étu-

B des, ont été l'occasion et l'époque de leur dépéris-

sement. 8 V. Editions de ses euvres.

Une de nos obligations étant de faire connaitre les éditions des ouvrages de nos auteurs, nous avouons qu'il ne nous est pas possible d'y satisfaire pleinement à l'égard des Sentences de Pierre Lom-

ard. Comme elles ont été pendant plusieurs siécles, ainsi qu'on l'a dit, et presque jusqu aux derniers temps, le texte unique sur lequel 168 lecons de théo- logie roulaient, il a fallu les reproduire dans tous les pays un nombre de fois qu'il n'est pas facile d'i- maginer. Nous prions donc nos lecteurs de se con- tenter des éditions ou réimpressions qui sont ve- nues à notre connaissance aprés de soigneuses re- cherches. Nous allons les ranger sous les noms de lieux elles ont été faites, en observant de nom- mer les garants de celles que nous n'avons pas

( vues par nous-mémes.

A Venise, trois éditions in-folio, savoir, en 1&T7 chez Vandelin Spire, en 1480 avec l'explication de Nicolas de Orbellis et les conclusions de Henri Go- richem, en 1514 chez Grégoire de Gregoriis. Une édition in-Á^ de 1507 ; deux éditions in-8?, la

remiére de lan 1563 chez Francois Laurent, a seconde de l'an 1584 chez Marc-Antoine Zalterio.

A Basle, huit éditions in (ote. dont les six pre- tniéres sorties des presses de Nicolas Keslers, sont des années 1486, 1487, 1192, 1498, 1502, 1510; Ja septiéme de 1513, est accompagnée des Com- mentaires de Gilles de Rome, et des, additions de Henri de Vrimaria ; la huitiéme fut donnée en 1516 chez Pierre de Legendorff, par les soins de Daniel Agricola, Franciscain,

A Genéve, le premier livre des Sentences fut pu- blié l'an 1580 chez Eustache Vignon, in-8^, avec le Commentaire de Lambert Danseus et des Prolégo- ménes, l'on táche de montrer l'origine et les progrés de la théologie scolastique. Cette édition été mise, comme elle le méritait, à l'index.

A Louvain, une belle édition in-folío, sur les cor- rections de Jean Aleaume, chez Barthélemi Gravius, l'an 1546, au méme lieu et chez le méme impri- meur sept éditions in-&^, savoir, en 1946, 10552, 1556, 1557, 4567, 1568, 181,

À Mayence, Herman Maresius imprima les Sen- tences pour Herman Masius, in-85, l'an 1632.

A Cologne, quatre éditions in-8*, la premiére en 1509, la seconde en 1566, chez la veuve Jean Birk- man, sur les corrections d'Antoine Democharés, la troisiéme chez la méme en 1576, la quatriéme en 1604.

À Paris, trois éditions in-folio; la premiére de 1535, chez les héritiers de Josse Bade Ascencius ;

41 PETRUS LOMBARDUS. 28

la deuxiéme de 1546, chez Jéróme et la veuve À forme in- &*, savoir, l'an 1525 et l'an 1528. Quatre

Denyse de Marnef ; ἰδ troisiéme en 1564, chez Sé- bastien Nivelle. Sept éditions in-4^, savoir, en 1516, par Louis Tilietan, pour Jean de Roigny en 15377 par le méme ; en 1538 par Nicolas Buffet, pour Jean Petit et Jean Macé ; en 1539 chez Chevallon en 1542 chez Nicolas de Guinguant, sur les correc- tions du docteur Jean Aleaume, la méme année chez Jean Foucher, en 1550 chez la veuve Maurice de la Porte. Vingt-une éditions in- 805 données en 1514, chez Francois Regnault et Geofroi de Marnef, en 1517 chez Jean Petit et Francois Regnault, en 1528 chez. . en 1536 chez Jean Petit les correc- tions de Démocharés ; en 1541,chez Poncet le Preux, en 1542, chez la veuve Francois Regnault, en 1543 chez Oudin Petit, en 41548 chez la veuve Charlotte Guillard, la méme année chez Mathurin Dupuys, en 1550 chez Jean Macé, la méme année chez Jean de Roigny ; en 1553 chez Mathurin Dupuys, en 1557

éditions ou réimpressions en furent faites in-8? dans la méme ville; la premiére en 1581 chez Antoine Tardif, la seconde en 1593 chez Pierre Landry, par Jes soins de Pierre Wiart ; la troisiéme chez le méme en 1594; la quatriéme en 1618 par Jean Royaux,

: pour Claude Landry.

Α Rouen, Antoine Ferrand et Jean Behours repro- duisirent en 1651, dans un volume in-4e, l'édition des Sentences données par le docteur Jean Aleaume.

Α ces éditions il faut en joindre une sans nom de lieu, ni d'imprimeur, qui fut faite en 1499, par les soins de Jean Pyvard.

Les autres écrits de notre auteur n'ont pas à beau- coup prés fait gémir autant de fois la presse.

On ne compte que trois éditions de son Commen- taire sur les psaumes, toutes trois données Paris dans le format in-folio ; la premiére en 1533 avec le Commentaire d'Haimon; la deuxiéme en 1537 chez

chez Gilles Corbin, la méme année chez Oudin Pe- Β Chevalon, sous la direction de Richard du Mans,

tit; en 1558 chez Jérome de Marnef, en 1560 chez Gabriel Buon et Maurice Mennier, en 1563 chez la veuve Maurice de la Porte, en 1564 par Maurice Meunier pour Jean Macé, en 1565, sur les correcti ons de Jean Bauge, chez. . . en 1573, et 1574, 1515. chez Jean-Jacques Dupuys. Outre cela Claude de Lépine, Dominicain, donna un abrégé des Sentences en 4551 in-8? chez Jean Foucher. Un autre abrégé du méme ouvrage parut in-16 l'an 1554; deux édi- tions ín 19, chacune en deux volumes ; l'une chez Jean Petit, sans date, l'autre chez Denys Rou en 1508

A Lyon, David la Mouche pour Vincent Porto- naire, imprima deux fois les Sentences dans la

(Bibliotheca medie et infimae latin., t.

Franciscain ; la troisiéme en 1541 par Louis Tille- tan, pour Poncet le Preux.

Lipen annonce deux éditions du Commentaire sur la concorde, l'une de l'an 1483, l'autre de 1564.

Nous connaissons huit éditions faites à Paris du Commentaire sur saint Paul; la premiére de 1535 in-folio chez les héritiers de Josse Bade Ascensius ; la seconde de 1537, méme format, chez Claude Che- valon ; la troisiéme de la méme année, in-8» comme les suivantes, chez Jean Petit; la quatriéme de 1538 chez le méme, la cinquiéme de 1541 chez . . la sixiéme de 1543 chez Poncet 16 Preux ; la sep- tióme de la méme année chez Jean Foucher, la huitiéme de 1555 chez. . .

NOTITIA EX FABRICIO

V, p. 263)

Petrus Lombardus (36), ex oppido Novarie vi- C libro quarto de Sacramentis (37) et de quatuor no-

cino, quod lumen omnium dictum Jovius aliique testantur; praeses schole theologice sive Schola- sticus Paris, atque inde ex canonico Carnotensi episcopus ab a. 1159 Pariensis, defunctus anno 1164, 40 Jul. De eo Vincentius Bellovac. Speculi hist. xxix, 1; Antoninus Florentinus Summa hist. riar. tit. 18, cap. 6 et 7 , ac preter Labbeum, Ca- veum aliosque, et Hottingerum parte mr Hist. eccles. , pag. 72 seq. Sammarthani tom. I, pag. A35. Lazarus Augustinus Cotta in Museo Nova- riensi, etc.

Nihil celebrius est Lombardi IV libris Sententia- rum: inde ipse etiam inter scholasticos doctores cognomine Magistri Sententiarum est notissimus. Continent hi libri summam theologie ex Patrum selectam scriptis, et methodo scholastica digestam, ita ut libro primo per distinctiones xLvrm doctrina Deo uno et trino exponatur ; libro secundo capita

de creatione, angelis et homine lapso, per distin- tiam distinctam dare licet :

ctiones xLvi; libro tertio de incarnatione Verbi et de charitate Dei ac proximi, per distinctiones ΧΙ, ;

(36) Eodem tempore fuit Lombardus quidam, familiaris S. Thomz, et Romane ecclesi: diaconus, cujus epistola ad Alexandrum IH. Vide Pagium ad an. 1167, num. 22.

(57) Hoc est magnum de sacramentis volumen de quo appendix ad Henricum Gandavensen, cap. 11.

(88) Adam Tribechovius De doctoribus scholasticis, pag. 285.

(89) Jac. Thomasius De doctoribus scholasticis, S 9.

(40) Id. De plagio litterario, $ 493 seq.

vissimis per distinctiones quinquaginta. Non est incredibile Lombardum sicut ex aliis, ita profe- cisse etiam ex Joannis Damasceni (38) libris de orthodoxa fide, recens tum e Greco versis, nec non e libris praceptoris sui Petri Abelardi (39), aut si velis etiam ex magistri Bandini (40) Summa theologica eive Sententiarum theologicar. libris 1v, editis deinde Vienne 1519 ; tamen plagii ideo neu- tiquam arguendus mihi videtur, precipue cum de Bandino non sit adeo exploratum num ante Lom- bardum scripserit, sed epitomen potius quamdam Sententiarum Lombardi referre potest videri :

anquam non eum putemus eumdem cum Ban- ino juniore, de quo supra tom. I, pag. 169, et qua audacior conjectura Oudini est tom Il, pag. 1222.

Nec numerum inire editionum, nec commentario- rum hujus operis, qui sunt innumerabiles, noti- cum enim per plura secula regnum in scholis (41) obstinuerit, Sco- tistis non minus quam Thomistis probatum,

(41) Erasmus in Matthaei :, 19: Haud aspernandus theologus Petrus Longobardus, «o5 ejus operis quod vocan t Sententiarum, quem arbitror quidem et pro- bum fuisse virum, et ut illa ferebat etas eruditum. Atque ulinam illius labor tam feliciter cessisset orbi Christiano, quam ab illo susceptus est pio studio ! Siquidem apparet illum hoc egisse, ut semel collectis quae ad rem pertine- bant, questiones omnes excluderet. Sed ea. res in diver- sum exiit. Videmus enim ex eoopere nunquam finien- darum questionum non examina, sed maria prorupisse.

NOTITIA

30

non mirum est tot editores, tot interpretes ha- Ánis pag. 20: Je vous prie de m'acheler Petrus

buisse, quorum centurias vel hec Bibliotheca of- fert, in indice notandas, ut illis recensendis facile aliquis eliam diligens fatigari possit. Editiones vetustiores celebrari video Norimb. 1474, 1478, 1499, fol.

Venet. 1477, 1480, Ífol., et 1507, &, cum inter- pretatione Nicolai de Orbellis et cum conclusionibus Henrici Gorichem et Thome problematibus, Basil. 1486, 1492, 1498, 1502, 1513, fol., additis errori-

us Articulis (42) in. quibus magister communiter in Sententiis non lenetur. Hi xxv1 sunt, cum in An- tonini Florentini Summa theologica parte 1v tit. 11, cap. 8, tantum rejiciantur xiv. aris, 1528, 8 ; 1536, 8.

Per Joannem Aleaume Lovan. 1546, fol. ; Paris, 4550, 4 ; 1564, 8 ; Lovan. 1546, 1568, 4.

Venet. 1570, 8, Barthol. Gravio et aliis viris doctis recogniti.

Colon. 1566, 1576, 8, ex recognitione Antonii Monchiaceni, Democharis, Ressonnsmi, doctoris Sorbonici, Lugd. 1594, 8 ; 1618, 8.

Cum brevi expositione littere, et questionibus que circa ipsam moveri possunt, per Joannem Mar- unez de Ripalda, S. J. Lugd. 1636, 8.

Liber primus cum commentario Lamberti Danei triplici. Genev. 1580, 8, etc.

Commentarii in Psalterium sive Glossa Magis- tralis (Major Glossatura) ex selectis et orthodoxis auctoribus. Norimb. 1478, fol. ; Basil. 1486, et re- cogniti per F. Richardum Cenomannum, Francis- canum, Paris, 1541, fol. Franciscus Pitheeus Pitheea-

(42) Joannes Launoius de varia Aristotelis fortuna, pag. πὶ: Ad Petrum autem. Lombardum quod attinet, illius sententio ventilate sunt. in. concilio Romano (a. 1179) quod Alexander ll. habuif : qui et de certis quibusdam Lombardi propositionibus ad Guillelmum | Senonemsem .

quibusdam Parisiis anno 1277 condemnatis, et .

Lombardus in Psalmos ; c'est un. trés-bon livre. Tout ce qu'a fait Lombard est excellent. Il. était fort homme de bien, etc.

Glossas in Jobum, adhuc ineditas ex biblioth. Savinianensi laudat Jacobus Le Long pag. 901 Bi- blioth. Biblicz& exegeticse.

Collectanea ἐπ omnes Epistolas Pauli ex SS. Pa- tribus, Ambrosio, Hieronymo, Augustino aliisque ; Paris, 1538, f., et 1537, fol. 1541, 1523, 1555, 8. Vide Rich. Simonis Historiam criticam Novi Test.,

, 33.

Sermones de diversis solemnitatibus ab eo scri- ptos memorat Henricus Gandavensis cap. 31, non- dum, ut puto, editos.

In Biblioth. Paulina Lipstensi manuscripta, teste Fellero, pag. 182. Epistola Arnoldi Metensis Ec- clesie prepositi ad Petrum Lombardum, et Lom-

B bardi epistole due ad Philippum archiepiscopum

Remensem. [Diu est ex quo suspicio in hunc scrip- torem creata est de expilato opere magistri Bandini inscripto Summa theologica, 1n quo de sacramentis ità eodemque ordine disseritur, quo et in quarto libro suo Lombardus. Uter igitur ex altero accepe- rit, ambigendi jure meritoque dabatur locus, donec tandem contra Bandinum litem absolvit P. Pezius in Dissertatione isagogica in priorem tomum Anec- dotor., pag. xLv ; reperisse enim se ait in monaste- rio quondam Bavarize codicem sszculo ΧΙ scriptum hunc operis Bandiniani titulum preferentem : Ab- breviatio magistri Bandini de libro Sacramento- rum Magistri Petri Parisiensis. Mausr.]

seculi sunt, «t ex. Sententiis Lombardi postea fieret in- diculus larum, qux minime docerentur. Ho ad calcem Sententiarum designantur hoc. modo : « Articuli, in quibus Magister Sententiarum communiter non fene- tur. » Confer quz de concilio Turonensi a. 1165, et Pa-

archiepiscopum et Legatum rescripsit (obvium in tomis C risiensi a. 1478 Edmund. Martene tom. V Anecdotor.,

conciliorum, ad a. 1170). Hoc altercatio ad plures annos duravit. Tunc Joachimus | abbas Florensis canobii, in Lombardum, ejusque Sententias paulo atrocius invasit, sed Innecentivs III impetum tandem repressit in Latera- nensi concilio, cui anno 1215 profuit. Ut ut sit, Galtherus prior ei Joachimus abbas, vel alii certe, id demum con-

a), 9^ n » "e, oro

e ^ $9 5*

?

pag. 1635, 1657, et nove Collectionis tom. II, pag. 844, et tom. ] Anecdotor., pag. 517 ; in Joanue Cornubiensi tom. IV, pag. 67, seq. ; in Joachimo, pag. 41 ; Gualtero, priore S.Victoris Paris, tom. III, pag. 118 ; Oudinum tom. Il, p. 1225 seq., etc.

s 9 ἂς t

31 PETRI LOMBARI - 32

PETRI LOMBARDI

PARISIENSIS QUONDAM EPISCOPI SENTENTIARUM MAGISTRI

IN TOTUM PSALTERIUM

COMMENTARII

Ex selectis et orthodoxis auctoribus more suo oonsarcinati, eoque felici rapsodia, justa ac nova diligentia contexti, per fratrem Hucuanpuw Cenomanum, doctorem theologum Francis- cani instituti haud vulgariter recogniti, indicatis suo loco auctorum nominibus, nunc pri- mum in lucem prodeunt. Intertexta est per eumdem ecclesiastice editionis vindicatio citra Hebraismi prejudicium, et diversarum translationum collatio vice apologie, ubicunque lec- tio vulgata ab Hebraica veritate aut alias variare videbatur.

(Ex editione Parisiis anno 1641 data apud Poncetum Lepreux, sub Lupo, typis Joannis Lodoici Tiletani, in-folio minori cum privilegio regis et senatus.)

AD REVERENDISSIMUM PATREM UNIVERSI ORDINIS FRATRUM MINORUM GENERALEM MINISTRUM

VINCENTIUM LUMELLUM

MULTIHUGSE ERUDITIONIS VIRUM

FRATRIS RICHARDI, CENOMANI,

Doctoris Uxeodegi. ^y Misprum infimi,

EPISTOLÀ NUNCÜPA TOR

eeoeo e: . . . e. [3 . e e. e Laus divina, observantissime Pater, omnium calculis τὰ πρωτεῖα fene

e * *

- "^ —-———— ^A Sm mm o «8 -— πο. κα»...

33 COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 96 -

ad litteras propagandas propensissimi, mihi haud gravatim communicaverunt, cepimus eorum commenta- riorum uberrimos fruclus degustare. Sed et ante nos complures viri graves, qui in bibliothecis quibusdam communibus similia exemplaria deprehenderant, hujusmodi opus variis floribus concinna coacervatione conseríum senserant decantatissimum. Ob id instabatur estuantibus desideriis, ut prelo committeretur, atque omnium fore commodo non vulgari siin publicum divulgaretur, presertim cum nihil in ore fidelium frequentius versetur, aut accommodatius ad Dei cultum promovendum ejusque indicibilem gloriam hymnis canoris depromendam inveniatur, quam psalmorum ine[fabilis jubilus. Nam in idipsum omnis terra invi- tatur per divinum Psaltem Omnis terra adoret te, et psallat tibi (Psal. vxv). » Quod ubi, juxta Apostolum, psallitur, spiritu, psallitur et mente (I1 Cor. xiv). Quis posset verbis explicare quanto reficitur gaudio in- ternus ipse homo, adeo ut nemo sciat nisi qui accipit. [In promptu est quod scribitur (I Reg. xvi), de Saul rege, a spiritu nequam ezagitato, qui Davide citharam manu percutiente levius ferebat, et χαχοδαίμων αὖ ejus duriori infestalione recedebat. Linguam omnem, omne ingenium superat psalmorum virtus ἐν ταῦθα γὰρ ἔνι θεολογία τελεία. Multo magis tamen prastat experiri cum timore Dei quam solo sermone personare. Verum ut eo regrediamur, unde digressi sumus, tandem persuasi sumus ut opus ipsum tam dives typis ex- cuderetur, subnofatis nostra quali vigilantia doctoribus quos in quamdam ferraginem concitaverat. Qui effectum est ut quod ceteri sparsim in psalmos commentati fuerant, ipse collectim quodam laconismo com- plecteretur. Et hac est dignitas hujusmodi commentariorum. Quia vero non satis liquebat qua loca et quam suis responderent auctoribus, eo quod tumultuarie subinde signabantur, necessum fuit singulos quos adducebat percurrere, quasi syllabatim, ut amplius nostra pre fatio demonstrabit, quanquam τεχμήρια πρὸς τὸ ἀχρ ἰδὲς non fuerunt observata ut. desideraveram. Geterum videbamus editionem ecclesiasticam, quam dicunt Vulgatam,ferme in spretum posse venire : quod et factum esse propemodum comperimus, quafi alie- nus sit David à nobis,el à canticis hactenus apud Christianos celebratis,ob tot invectas translationes novas, μὲ jam posset quispiam existimare germanam illam psalmorum lectionem esse adulteratam, in communi ecclesiarum ac monasteriorum psalmodia, qua diu noctuque Deo Domino potentissime persolvitur, etiamsi non sum nescius quantum lucis afferat diversarum translationum collatio. Id quod testatur divus Augus- tinus secundo De doctrina Christiana, capite decimo quarto :«Plurimum, ait, juvatinterpretum numerositas collai«s codicibus inspecta atque discussa : tantum absit falsitas ! » Nec absonum tamen videbatur tutari sacrosanctum Ecclesie usum, quantum tenuitas nostra patiebatur, si isti eo animo suis novitatibus one- rarint£ pagellas, ut traductio Vulgata, et qua utitur universus Ecclesie ordo in pessum abiret. Quod sicut non. esset candidi pectoris ea ratione edidisse sua, sic nec nos de ipsis quidquam sinistri pronuntiare vo- luimus, licet sit perspicuum eorum aliquos non satis probe audire. Igitur singulo cuique versui collationem subnexuimus, si quid forle variabat, qua Dei gratia annitimur nostram lectionem conciliare ad veritatem Hebraicam, quemadmodum olim usi sunt interpretes : quod facile persuadetur iis qui minus corrupto sunt fudicio, et ritui ecclesiastico Christiano affectu favent. Ubi vero perpusillum referebat inter lectionem nos- trum etalias, periranseundum [uit. At diutius haud immerito fluctuabamus si tam arduum opus aggrede- remur, perpendentes nostro infirmitatis exiguitatem, tum quod facillimum fuerit 1v" Tun na etiam

summe erercitatis ; tum quod nec illam linguarum peritiam mihi arrogem, ut valeam de caeteris vel tan- tillum judicare. Quia tamen scopus noster quem totum prospectabamus est immobilis, nempe ecclesiasticae consuetudinis firmissimum robur,quo etiam interdum Apostolus sua 4icta non veritus est confirmare : Nos, inquit, talem consuetudinem non habemus, neque Ecclesia Dei (I Cor. x1), ausum dedit minus temararium, ul naviculam sine contentione pelago committeremus, et crederemus dicenti : « Signa eos qui in me credi- derint, lec sequentur : Linguis toquentur novis, serpentes tollent; et si quid mortiferum biberint, non no- cebit eis (Marc. xv1) :

Nec dubito eos qui totos dies ex pendunt in litterarum Hebraicarum ΚΔ minori negotio et majori laude

negotium istud potuisse promovere. Tantum abest ut quisquis eorum editionem Latinis auribus tot retro secu.is religiose inculcatam atque receptam precipitanter damnasset. Neque velim ut quispiam calumnia- tor ex ore meo statim rapiat, quasi Ecclesia per se alioqui tuta me defensore indigeat. Sed meminerit re- ceptos eliam fuisse qui vel pilos caprarum in tabernaculo Domini conficiendo offerrent. Verum enimvero nondum animo ob firmatum erat id muneris suscipere, donec reverendissima paternitas tua obedientie jugum et meritum addiderit, quod detreclare non erat utique liberum. Sed si quid audacule temeritatis in humana φιλαυτία latitaverit, obedientie tenor simul et mandatum excusabit. Et ita excusabit, ut nolim tamen lapsus meos pertinaciter defendere aut aliquo fuco practexere, quin potius velim ingenue confiteri mee ignorationis culpam, ubi deprehensa fuerit, paratus recantare, si quid absonum vel imperitia, vel in- cogitantia scripsero. Quid enim dictandum venit, quo non sit Ecclesia judicio, et doctorum examini ex omni submissione et modestia reliquendum ? (Quare primam feturam in alienis laboribus nostro marte utcurque partam tue religiosissime paternitati debeo, quandoquidem absque jussu tuo, el eo multoties re- petito in medium prodire nimis formidabile mihi fuisse. Et quidquid illud est obedientia tua perfecit, cui opera nostra dicare omnia, consultissimum. Accessit congruentia sane composilissima, ul cujus functio generalis ab unico laudis divine ac pietatis statu pendet, ipsi illi laudum lucubrationes consecrarentur. Quid enim jam pene ipsum orbem Christianum cursu apostolico peragraveris inexhausti sudoribus ? quid tam operose perquiris, nisi ut collaudetur Deus Opt. Maz. non solum apud fratres Franciscanos, quorum universum ministerium officiose exerces, sed apud omne genus hominum Dei honorem multo cum fenore promoveas per Spiritus sancti prasentissimam gratiam qua tibi reddidit summum pontificem et majores Christiane fidei principes, quantum religioni orthodoxe propensi sunt, favorabiles, apud quos tam bene audis quam 1ellem hoc ingenioli nostri monimentum qualecunque semper equum lectorem sortiri. Exeat igitur sub tuis auspiciis tutum, quod tam facile tibi erit a dentibus theoninis atque. calumniosis asserere quam copiosa et quam variaest tue eruditionis ubertas. Parisiis, anno Christiane salutis quadragesimo supra sesquimillesimum.

35 PETRI LOMBARDI

36

PROLOGUS IN MAGISTRUM

SIVE

COLLATIO DIVERSARUM TRANSLATIONUM PSALTERII

Et apologia ecclesiastice lectionis in versibus quos putant ab Hebraici fontis veritate variare,

PER FRATREM RICHARDUM

CENOMANUM

DOCTOREM THEOLOGUM, ORDINIS MINORUM.

Quanquam ignorata vocabulorum, quin et syllaba- A est, γένοιτο, γένοιτο, id est a, fia, finis librorum

m ratione, non possit rerum ulla haberi intelli- entia, quia tamen sola hujusmodi pertractatio quasi ejuna foret, consentaneum fuit nostras adnotaliones

inserere commentariis Petri Longobardi, Parisiensis quondam episcopi, Magistri sententiarum optimo jure nuncupati, nunc primum in lucem editis. Proin- de nihil exspectet lector in hisce scholiis nisi quod promittit titulus. Primum enim stomachum suum

scat doctis psalmi enarrationibus ; deinde, si de

ulgatze editionis fidelitate haesitet, aut juvet varias traductiones nuper natas conferre, fortasse inveniet quod querit : nec lectionis peenitebit, modo z&equum prestet affectum, et minime contentiosum.

Quoniam intra limen sui procmii, Magister pau-

cula tangit de numero librorum in psalmis, et eorum auctoribus, non absonum fuerit rem disputationem- que altius repetere : simul et nonnu!la prafari con- venit, que necessaria judicantur ad stabiliendum

suscepüi negotii propositum, ne, quod aiunt, illotis B

pedibus lucubrationis nostre qualemcunque procur- sum aggrediamur. Imprimis libri psalmorum, an plures sint, videtur D. Hieronymus varius et non sibi constare, si quis oscitabunde legat : nam quod adducit Magister in suo prologo, habet divus Hie- ronymus tomo tertio, in quadam epistola ad Mar- cellam, cujus verba subteximus. Amen, Septuaginta γένοιτο, id est fiat. Unde et in fine librorum (in quin-

ue siquidem volumina Psalterium apud Hebreos

ivisum est) fiat, fiat, transtulerunt, quod in He- braico legitur amen, amen, quo scilicet ea vere di- ct& qui sunt supra, confirmentur. Hzc ille.

Ejusdem sententie potest colligi fuisse, cum ad Marcellam de exitu Lea tomo primo sic scribit : « Cum hora ferme tertia hodiernz diei, septuage- simum secundum psalmum, id est tertii libri prin- cipium, legere ccpissemus, et docere cogere- remur tituli ipsius partem, ad finem secundi libri principium tertii libri pertinere, » etc. Ex quibus apparet D. Hieronymum sentire Psalterium in libros distinctum. At contrariam opinionem sequitur, ad Sophronium tomo tertio scribens : « Scio quosdam putare Psalterium in quinque libros esse divisum, ut ubicunque apud Septuaginta interpretes scriptum

sit, pro quo in Hebreo legitur amen, amen. Nos au- tem Hebreorum auctoritatem secuti, et maxime apo- stolorum, qui semper in Novo Testamento Psalmo- rum librum nominant, unum asserimus Psalmorum volumen. » Et rursus paulo post : » Si enim amen, pro quo Aquila transtulit πεπίσομενως, in. fine tan- tummodo librorum poneretur, en non interdum aut in exordio, aut in calce sermonis sive sententia, nunquam Salvator in Evangelio loqueretur : Amen, amen dieo vobis : nec Pauli Epistolze in medio illud continerent. Moyses quoque et Jeremias, et czeteri, in hunc. modum haberent libros, qui in mediis vo- luminibus suis amen frequenter interserunt. Sed et numerus viginti duorum librorum Hebraicorum et mysterium ejusdem numeri commutabitur. Nam et

titulus ipse Hebraicus ΟΥ̓ ΙΓ "DO SEPHER TEHILLIM, quod interpretatur volumen hymnorum apostolicae auctoritati congruens, non plures libros, sed unum volumen ostendit. » Hec Hieronymus. Sed num ista videntur tibi contradictionem sonare ? quandoqui- dem priori loco dixit : « in quinque siquidem volu- mina Psalterium aqud Hebro»os divisum est; » et nunc dicit, « nos Hebreorum auctoritatem secuti, unum asserimus Psalmorum volumen. »

Verum quoquomodo intelligat, et a se non dissen- tiat divus Hieronymus, perpendes ex psalmi octuage- simi noni explanatione, ad Cyprianum, tomo tertio, ubi sic disserit : « Aiunt Hebrei uno psalmorum vo- lumine quinque libros contineri, a primo usque quadragesimum, et a quadragesimo primo usque ad septuagesimum primum, et sepluagesimo Sse- cundo usque ad octuagesimum octavum, et ab oc- tuagesimo nono (qui quarti libri initium est, et quem nunc disserimus), ad centesimum quintum : in quorum omnium fine duplex amen positum est, quod Septuaginta transtulerunt, fiat, fat et a cen- iesimo sexto, usque ad finem, instar duodecim pro-

C phetarum, qui et ipsi cum proprios libros ediderint,

unius voluminis nomine continentur. » Et amplius in praefatione in libros Regum : « Secundus a Da- vid, quem quinque incisionibus et uno psalmorum volumine comprehendunt. » Vides itaque quod sicut duodecim prophete in unum, sic et quinque psal-

31

COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS.

38

morum incisiones in unum copulantur volumen. A Revela oculos meos , » etc. Et tomo I ad Paulinum,

Disceptatio de auctoribus Psalmorum.

Grandis concertatio est inter eruditos, de auctori- bus Psalmorum. Sed disputationis gratia, duo di- cam, nullius judicio przdicans : prius, licet divus, Hieronymus videatur magis declinare ad eam opi- nionem quz dicit plures esse psalmorum auctores, interdum tamen diversam sequitur sententiam ; se- cundo, si quis oculatius introspiciat dicta Hiero- nymi et Augustini, forsan. inveniet conveni re inter eos de hac controversia. Igitur quod videatur Hie- ronymus sentire non omnes psalmos esse David, ostenditur ex tomo tertio in epistola ad Cyprianum. « Sciamus quoque, errare eos qui omnes psalmos David arbitrantur, et non eorum quorum nominibus inscribuntur.» Rursus eodem tomo ad Sophronium : « Psalmos omnes eorum testamur auctorum qui po- nuntur in titulis, David scilicet, Asaph et Idithun filiorum Core, Heman Ezrahite , Moysi et Salomo- nis, et reliquorum quos Esdras primo volumine comprehendit. » Item ad Cyprianum : « Quod autem in plerisque codicibus nonagesimus octavus habet tit. Psal. David, in Hebraico non habetur, hanc ha- bente Seriptura consuetudinem, ut omnes psalmi, qui cujus sint titulum non habent, his deputentur,

uorum in prioribus psalmis nomina continentur. »

erique in procmio in Malachiam : « In psalmis diximus qui titulos non habent eorum esse creden- dos, quorum priores psalmi nominibus prenotati sunt. » Hxc Hieronymus. Nec valet evasio, qua di- ceres Hieronymum non loqui juxta sensum pro- prium, sed juxta opinionem praeceptoris sui in Hebraeis Bar-Hanina vel aliorum. Nam interpretatus locum Matthaei decimo tertio : Uf. impleretur quod dictum est per prophetam dicentem : Aperiam in parabolis os meum, etc., « legi, inquit, in nonnullis codicibus per Isaiam prophetam, quod quidem quia minime inveniebatur in lsaia, arbit^or a prudenti- bus viris esse sublatum ; sed mihi Videtur in prin- cipie ita editum, quod scriptum est per prophetam Asaph, dicentem ; septuagesimus enim septimus psalmus de quosumptum est testimonium, Asaph pro- phetze tit. inscribitur. » Hiec Hieronymus. Quando di- cit: « Mihi videtur », propriam sententiam satis insi- nuat. (juod autem nonnunquam loquatur secundum diversam opinionem, probemus tom. III ad Fabio- lam, de quadraginta duabus mansionibus, in Lxx vii psalmus, quem, juxta evangelistam Matthzum, ex persona Domini dictum credimus, decem plagarum In /Egypto, et egressionis Israel in solitudinem, narratur historia. Deinde paucis interjectis subdit : nam idem propheta in

mea (Psal. cxtix), absentiam terre sancte non su- sünens, lacrymabiliter ingemiscit, et dicit : Hec recordatus sum,et effudiin me animam meam, donec

transeam in locum tabernaculi admirabilis, usque Deuteronomium,

ad domum Dei. [n voce exsultationis el confessionis, sonus epulantis (Psal. x11). Et in alio psalmo : Revela oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua (Psal. cxvui). Hzc ibi.

Ex quibus constat Hieronymum psalmos citatos, videlicet septuagesimum septimum, centesimum de- cimum nonum, et centesimum decimum octa- vum eidem prophete tribuere : quod non potest esse, nisi David intelligat. Nam, ut visum est, septuagesimus septimus, Asaph, quadragesimus primus filis Core, centesimus decimus nonus et centesimus decimus octavus non habent proprium titulum. Sed si vera est sententia Hieronymi, quam supra commemoravimus, ejus sunt, qui preceden- tes psalmi inscribuntur. Primus autem praeceden- tium qui titulum habet, est psalmus centesimus nonus, qui aperte David tribuitur. Rursum Hiero- nymus tom.'IlI, ed Fabiolam, de vestitu sacerdo- tali : « Unde et David, inquit, orabat in psalmo :

B

De institutione monachi : « Totum quod legimus in divinis libris, nitet quidem, et fulget etiam in cor- tice, sed dulcius in medulla est. Qui edere vult nu- cleum, frangat nucem. Reveia, inquit David, oculos meos, et considerabo mirabilia de lege tua. Si tantus Propheta tenebras ignorantie confitetur, qua nos putas parvulos, et pene lactentes inscitiz nocte cir- cumdari? » Hec Hieronymus. Ubi vides psal- mum illum David nomitatim deputari, quem supra dicebat eumdem Prophetam in psalmo septuage- simo septimo, et quadragesimo primo. Preterea Hieronymus, psalmo septuagesimo secundo qui inscribitur Asaph, ex persona David citat in Eccle- siasten, cap. 1v. Plenius hunc locum David in

salmo Lxxit, et Jerem. in suo volumine exquirunt.

t in commentariis ad Ephes. cap. rt : « Quorum, inquit, verba David in persona sua exprimens, ait : Quam bonus Israel Deus, » etc. ltem in Matth., « Sicut scriptum est in David : Transierunt in af- fectum cordis. » Heic autem sunt in psalm. rxxr. « Insuper tom. III ad Dardanum : David in alio psalmo canit : Gloríosa sunt dicta, » etc. Manifestarium est vero illum psalmum Lxxxvir inscribi filiis Core. Ad hzc., psal. rxxxviri, Hethan Ezrahitee inscribi- tur, et tamen Hieron., tom. III ad Damas. de duo- bus filiis, desumit nonnullos versieulos ex eodem tanquam ad David dictos. « Secundum illud, ait, quod locutus sum ad David : Si dereliquerint filii ejus legem meam, etin judiciis meis non ambulave- rint, si justitias meas profanaverint.

Diceret aliquis : Ideo quia. David majorem psal- morum partem composuit, ob id sepe totum Psal- terium nuncupatur David. Et sic loquitur divus Hieronymus in prologo quem praefixit libris Regum. Inter agiographa primus est hber Job, et secundus David. Nam interdum secus citat quam nomine Da- vid, ut secundo libro adversus Pelagianos, « Asaph loquitur : Cibabis nos pane lacrymarum, » etc. Hoc autem desumitur psalmo septuagesimo nono, qui inscribitur ipsi Asaph. Verum et si eo pacto evade- res, non omnino tamen satisfacis omnibus preeta- ctis, cum dixerit eumdem Prophetam locutum in psalmo septuagesimo septimo, et exteris quos ad- duximus. Et ut nulla detur tergiversandi occasio, quomodo dissolves quod scribit ipse D. Hieronym. tomo tertio ad Cyprianum, ubi contradiceret sen- tenti Apostoli ad Hebraeos, quarto. nisi diceres divum Hieronymum mutasse sententiam, et loca superius commemorata hoc ostendere, accipiendo David in persona, non in Psalterio. Sed et videa- mus quomodo alioqui contrairet Apostolo ad Cy-

1 pro lo loco dixerat : Habitavi prianum. Sic ait de Moyse : « Cujus ore creaturam eum habitantibus Cedar, multum incola fuit anima mundi eorum duntaxat

quis visibilia sunt, conditio- nem hominis, et omnis retro historie didicimus veritatem, qui non solum nobis quinque reliquit libros, Genesim, Exodum, Leviticum, Numeros, et sed et undecim quoque psalmos, ab octogesimo nono, cujus principium est : Domine, refugium factus es nobis, usque ad xcix, qui inscri- bitur : Psalmus in. confessione. » Hac Hieronymus. Apostolus autem ad Hebreos quarto, psalmum no- nagesimum quartum, qui de numero illorum unde- cim convincitur esse, manifeste tribuit David. Quo- niam ergo, inquit, superest introire quosdam in il- lam, etii quibus prioribus annuntiatum est, non in- troierunt propter incredulitatem, iterum terminat diem quemdam, hodie, ἐπ David dicendo : post tan- tum temporis sicut supra dictum est : Hodie vocem ejus audieritis, etc. Ex quo palam est Apostolum non deputare Moysi hunc psalmum quoniam tertio capite e Moyse loquens dicit : Et Moyses quidem fidelis erat in tota domo ejus, tanquam famulus in testimonium eorum qua dicenda erant. Deinde pau- lo postsubdit : Quapropter, sicut dicit Spiritus san- ctus : Hodie vocem ejus audieritis, etc. Quz per- tractans Apostolus, cap. 1v, ostendit ex contextus

39 PETRI LOMBARDI &0 digesta et aptata consecutione Spiritum sanctum À tos psalmorum auctores nominat, ut in id conveniant,

locutum fuisse in Moyse, quantum ad constitutio- nem mundi ; et, post tantum temporis rursum in Da- vid, Hodie si vocem, etc, attende igitur ordinem sententie Apost. Et quidem operibus ab institutione mundi perfectis. Dixit enim in quodam loco de die septimo sic : Etrequievit Deus die seplima ab omni- bus operibus suis ;eL in isto rursum : Siintroibunt in requiem meam. Quoniam ergo superest quosdam introire, etc. Ubi considerandum Spiritum sanctum post multum temporis dixisse in David, ex quo lo- cutus fuerat per Moysen de conditione mundi. Pro- pterea colligitur psalmum non esse editum a Moyse, sed a David, quem satis designat in persona, ma- qnum temporis intervallum commemorando inter uos prophetas.

Posses tamen subterfugere, referendo, dirit, ad Moysen, non ad Spiritum sanctum quantum ad lit- teram ut Moyses dixit eum requievisse die septimo, et post tantum temporis. Idem Moses interminaverit diem quemdam hodie in David, hoc est, per hoc quod hodie dicitur in psalterio, quod nuncupatur esse David, quod quidem fuisse tempore Apo- stoli promptum est. Verumtamen hzc expositio es- set, ni fallor, paulo coactior. Superest demonstrare secundum principale, nempe quod forsan D. Hiero- nymus et D. Augustinus non sibi adversantur in hujus argumenti materia. Ex verbis enim eorum facile est videre tituli inscriptionem aut significare quo editus sit, aut quo recitatus psalmus. Nam D. Augustinus manifeste in hanc sententiam de- scendit, disserens in principio cur primus titulum non habeat Centum itaque et quinquaginta psalmos esse nulla dubitatio est ; et qui psalmus quotus sit, vel quo recitatus sit, titulorum in- scriptione ostenditur. Non enim omnes psalmi a David editi sunt. Ipse enim David ex omni populo quatuor principes Spiritu sancto mundatos elegit,

uorum nomina sunt, Asaph, Heman, Ethan, et ldi- thun, ut in quemcunque divinus Spiritus intrasset, hymnum Deo caneret. David ergo solus novem psalmos ore proprio cecinit, reliqui autem ab illis quatuor principibus, juxta titulorum inscriptionem, sunt dicü. » Hec Augustinus. Quem vides dicere non omnes psalmos esse editos a David, maxime quantum ad rationem accinendi. Nec abest ab hac sententia ipse divus Hieronymus ad Sophronium, quod supra etiam commemoratum est, sed indistin- cte tractatum. Ait itaque : « Psalmos omnes eorum testamur auctorum, qui ponuntur in titulis David sci- licet, Asaph, et Idithun, et filiorum Core, Heman Ezrahite, Moysi et Salomonis, et reliquorum quos Esdras primo volumine comprehendit. » lIzc 1116. Ubi novissima particula invenit psalmos esse eo- rum quorum nomina tacentur, et quos dicit Esdram comprehendere in primo volumine. Ait enim Es- dras, I Esdre n, cantores filii Asaph centum viginti

Bset primarius auctor et

sicul ante meminimus psalmorum inscriptionem denotare, auctorem aut cantorem. Ait aulem D. August. lib. superius adducto : « Mihi credibilius videntur existimare qui omnes illos 150 psalmos ejus operi tribuunt, eumque aliquos prenotasse no- minibus aliorum, aliquid quo ad rem pertineat figurantibus. » Hec ibi. Qua quomodo debeant conciliari cum aliis ejusdem verbis, quere, si potes, el viam aperuimus qua prius a nonnullis attacta est, licet auctoritates utriusque doctoris magna ex parte silentio preterierim. Accedit nostre senten- tie quod titulus psalmi xxxvmr sic habet: Pro Idithun, canticum David ; et psalmi rxxi, pro Idi- thun, ipsi David. Atqui de Idithun preter ea quee citavimus habetur I Paral. xxv : Idithun qui in cithara prophetabat super confitentes, et lau- dantes Dominum. Nec obest titulus psalmi LXxvi pro ldithun, psalmus Asaph, quasi Asaph es- dithun cantor. Potuit enim Asaph inchoare psalmum, eantando, et Idithun respondere, sicut dicitur secundi Ma- chabzorum primo : Jonatha inchoante, coteris au- tem respondentibus. Consilimiter debet intelligi ti- tulus psalmi octuagesimi septimi, Canticum psal. liorum Core, intellectus Heman Exrahite. Unde in Hebreo dicitur, Ad respondendum intellectus Heman. At dices : Opinando David esse aucto- rem omnium psalmorum quantum ad materiam, remanet scrupulus quomodo deberet intelligi titulus psalmi Lxxi, videlicet Salomonis, et psalmi LxxXIx, Oratio Moysi hominis Dei, cum non possit ita com- mode de his duobus convenire, ceu de aliis canto- rum officio fungentibus, et David synchronis. Quantum ad primum, finis psalmi suum auctorem predicat : Defecerunt laudes David filii Isai, ob id, titulus Salomoni, intelligitur pro Salomone vel in Salomonem : q&i fuit figura veri Salomonis regis

(; pacifici, de quo&materia totius psalmi apte loquitur,

quod et Hebreum indicat ΠΟ Listowon. Nam Iamed teste Pagnino libro primo Institutionum He- braicarum, nonnunquam causam materialem deno-

tat, ut Exodi quarto, vni LENACHASCH, in Serpen- tem, et septuaginta Interpretes in proposito dixerunt ín Salomonem psalmus, εἰς Σσλομῶν ψαλμός. Consi- mili modo potest intelligi titulus p mi centesimi vigesimi sexti:Canticum graduum Salomonis.Quan- tum ad secundum de titulo psalmi txxxix D. Hie- ronym. ad Cyprianum refert solutionem opinantium omnes psalmos esse David, licet forte aliter, ut prelibavimus, sentiret D. Hieronymus. Unde, in- quit, et hunc psalmum volunt sub nomine Moysi a David esse compositum, quod scilicet legislator communem humani generis et calamitatem, et deinde exspectationem salutis sacro ore describat. Nec revinceret quod opponit dominus Lyranus cau- sans, quod etiam in plerisque allis psalmis fiat

octo. Liquet autem non posse pertinere psalmos T) mentio de ea ipsa materia, quia argumentum illud

id eos quos Esdras comprehendit, nisi tan- m cantores, quando lex etpsalmi reparata sunt. acit quod scribitur, Nehemiz duodecimo : In die- bus David et Asaph ab exordio erant principes con- slituti cantorum, in carmine laudantium et confi- tentium Deo. Et I Paralip. xxv : Igitur David et ma- gistratus exercitus, segregaverunt in ministerium filios Asaph et Heman, et ldithun, qui prophetarent in citharis et psalleriis et cymbalis, secundum nu- merum suum dedicato sibi officio servientes. Deinde recitatis fllüis eorum juxt& regem prophetantibus, subtexit : Universi sub manu patris sui ad cantan- dum ín templo Domini, distributi erant in cymbalis et psalteriiset citharis, in ministeriadomus Domini juzta regem Asaph, videlicet et Idithunet Heman. Sicut ergo oportet exponere D. Aug. in lib. xvit De civit. Dei, cap. 14, ne sibi contradicat ineo quod dixit in prologo 1 psal., ita et D. Hieron., ubi mul-

non tam breviter et continenter, nec per modum orationis in aliis tangitur. Hinc in Hebreo habetur

nv LkwoscugH in Moysen, de titulis aliorum psalmorum suo loco tractari poterit.

De Commentariis divi Hieronymi in omne Psalte- rium.

Ceterum quia frequentissime in enarratione psal- morum Magister citat D. Hieronymum, ex commen- tariis, quos nonnulli temerarie inter pseudepigrapha deputant, haud absonum fuerit ostendere eos com- mentarios non esse falso D. Hieron. inscriptos,ut ipsi somniant, et impudenter asserunt ; cujusmodi sunt Erasmus et Bruno Amorbachius. llle recensens alieno- rum indicem,utipse vocat, inter mista Hieronymotri- buta, ut vult, sicait: « Commentarii quos habemus in orone Psalterium D. Hieronymi titulo, palam ipsi pre se ferunt quod non sint unius auctoris, Si quis autem

{

COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS.

I$;

meum requirat judicium, nihil illic esse arbitror. D. A Non dixit, ergo ipse oculos nón habet? Sed quid

Hieronymi, verum una pars est hominis, quisquis fuit; plane docti et sermonis expoliti, longe tamen dis- crepantis ab D. Hieronymo. Nam hic minus habet nitoris ac lenitatis, plus nervorum : deinde ubique copiosior ac diligentior, ac magis ostentans suas opes. Altera pars est locutulei cujuspiam ac pene dixerim rabule.» Ecce quantam injuriam preter ea quze addit in calce ilhus recensionis, audet in- ferre his commentariis Erasmus. Ille vero in :epi- stola preffixa Psalterio ad lectorem ait : « Hic octa- vus tomus, optime lector, commentarios Davidico- rum psalmorum complectitur : qui tametsi non vacant eruditione, divo tamen Hieronymo hactenus sunt falso inscripti. »- Audistis eorum censuram, videamus quantum czcutiant.

Loquatur ipse sanctissimus Hieronymus, et se- ipsum defendat adversus hujusmodi importunos censores. Nam libro 1 Apologize adversus Ruffinum, istorum nimiam audaciam confutat, Ruffino quidem respondens, sed Aristarchos plane damnans. « Illud, inquit, quoque carpere dicitur, quod secundum psalmum interpretans pro eo quod legimus in La- πο : Apprehendite disciplinam (Psal. 1), et in Hebraico volumine scriptum est, 33 pU 2 NASEQU BAR,

in commentariolis meis dixerim : Adorate Filium; et rursum, omne Psalterium in Romanum vertens sonum, quasi immemor expositionis antique po- suerim adorate pure : quod utique sibi esse contra- rium omnibus patet. » Deinde fusius hujusmodi pur- gat calumniam, ex ratione venerandi sensus versiculi multiplici intelligentia, et Hebraismi squivocatione.

Constat autem commentarium psalmi secundi in eum versiculum : Apprehendite disciplinam, sic ha- bere. In Hebrzo legitur 32 Yp2 NAsEQU BAR, quod

interpretari potest, adorate Filium. Et hanc inter- pretationem carpebat Ruffinus. Et isti morsicato- res dicunt in his commentariis, quos D. Hieronymus aperte fatetur suos, nihil esse Hieronymi. O im- padential Ad hoc D. Augustinus commentarios D.

leronymi multis verbis adducit in psalm. xci, eodem ordine, eadem dictione eadem verborum forma, eadem sententia, expresso nominatim D. Hieronymo et ipsius commentariis. Nam Augustinus epistola centesima undecima, qu: in antiquis codi- cibus est centesima nonagesima ociava, disputans adversus Anthropomorphitas, docet, si quando Scriptura Dei membra commemoret, esse spiritua- liter intelligenda, quemadmodum omnes accipiunt qui illis spirituali intelligentia resistunt. Deinde hoc ad verbum subdit: « Ex quorum litteris, ne multa commemorando majores moras faciam ; hoc unum sancti Hieronymi interpono, ut noverit iste frater non se de hac re mecum magis quam in prioribus agere debere, si quid eum contra permo- vet. Cum ergo ille vir in Scripturis doctissimus psalmum exponeret, ubi dictum est: Iníelligite ergo, insipientes in populis, et stulti, aliquando sa- pite. Qui plantat aurem, non audit aut qui finxit oculum, non considerat ? (Psal. xci.) Inter cetera iste locus, inquit, adversus eos maxime facit, qui Anthropomorphite sunt, qui dicunt Deum habere membra quz etiam nos habemus, verbi causa, di- catur Deus habere oculos, oculi Domini respiciunt omnia, manus Dei facit omnia. Ef audivit, inquit, Adam sonum pedum Domini ambulantis in paradiso (Ges. nt). Hec simpliciter audiunt et humanas imbecillitates ad Dei magnificentiam referunt. Ego autem dico quod Deus totus oculus est, totus manus est, totus pes est. Totus oculus est, quia omnia videt ; totus manus est, quia omnia operatur; totus pes est, quia ubique est. Ergo videte quid dicat : Qui plantat aurcm, non audiet ? Non. dixit

ji plantavit aurem, ergo ipse aurem non habet?

qui PATROL. CXCI.

D vestri oris consortio

dixit ? Qui plantavit aurem, non audiet ? Qui finxit oculos, non considerat ?* Membra tulit, efficientias "dedit. » Hac Augustinus ample excerpsit de com- mentariis divi Hieronymi in omne Psalterium, in quibus etiam breviter tangitur eadem sententia, ad versum psalmi sexagesimi quinti : Oculi ejus super gentes, etc. Eant nunc et dicant temerarii censores, Mlic nihil esse Hieronymi. Negent Augustinum, negent et ipsummet Hieronymum, qui testimonium manifestum pro se tulit contra impostores mor- dendi studio insanientes. Quid quod vix evadit psalmus in quo interpretando non admisceat plura Augustinus, desumpta ad verbum ex iis commenta- riis, licet latiori extensione exspatiatus, ut legendo utrumque probabis ? Quin apparet Augustinum iden- tidem commentarios illos Hieronym. voluisse insi- nuare, cum in psalmo quinquagesimo ad versi- culum, et spiritu principali confirma me, ait : Intel-

Bligunt ergo hiec nonnulli Trinitatem dictam ; in

spiritu recto. Filium, in spiritu sancto, Spiritum sanctum, in spiritu principali Patrem. Nam ipse Hieronymus in eum locum tale attexuit interpreta- mentum, verbis Augustini omnino respondens. « Tu vero, inquit Hieronymus, qui legis sanctam Scriptu- ram, sanctam hic intellige Trinitatem ; spiritum principalem, Patrem ; spiritum rectum, Filium, spi- ritum sanctum, Spiritum sanctum. » Et amplius eamdem intelligentiam pertractat in capite ad Ga- lat. 1v. Hoc ipsum manifeste corroborat Cassio- dorus hunc locum interpretatus, qui, nmi fallor, claruit ante annos nongentos sexaginta, qui ad eumdem sensum adfert Hieronymum, ut clare di- gnoscas quam longis retro seculis hujusmodi com- mentarii indubitati fuerint auctoris.

Adde quod Gregorius in eumdem psalmum ad versum, (or contritum, nominat Hieronymum. Quia vero Erasmus invenit quamdam epistolam ad

C Damasum, luce clarius testificantem de commenta-

ris in psalmographum, eam tantis conviciis et tanta debacchatione insectatus est, ut pigeat referre. . ἘΔ autem habetur tomo IV, in hunc modum : « Beatissimo pape DaAMaAso sedis apostolice urbis Rome HikRoNYMUs supplex. Legi htteras aposto- latus (ui, poscentes ut secundum simplicitatem septuaginta Interpretum canens, psalmographum interpretari festinem propter fastidium HRomano- Tum, ut ubi obscuritas impedit, apertius et Latine trahatur sensus. Precatur ergo cliens tuus, ut vox ista psallentium in sede Romana die noctuque ca- natur, et ut in finem cujuslibet psalmi, sive matu- tinis horis, sive vespertinis conjungi precipit apo- stolatus tui ordo, Gloria Patri et $i io et Spiritui sancto. Sicut erat in principio, δέ nunc, et semper, et in secula seculorum. Ámen. Istud carmen omni psalmo conjungi precipias, ut fides trecentorum ecem et octo episcoporum Niceni concilii etiam eclaretur : » H:ec ibi. Ad hoc facit quod refert Sigebertus in suo Chronico Dama- sium papam instituisse rogatu Hieronymi, ut cane- retur in ecclesia, in fine psalmorum, Gloría Patri, etc. Cujus rei fidem magnam facit, quod id ubique ; terrarum observatur apud Latinos. Quare ne sim- plices decipiantur istorum censorum nugacissimis mendacifs, stat eorum fidem elevare clarissimis &rgumentis, ut nulla tergiversatio relinquatur, et ut ex uno insigni mendacio, tam impudenter con- ficto, in cseteris nullo negotio suspecti habeantur. Age paulo digredientes, ut ocius revertamur, de- monstremus Lrasmum sepenumero non legisse, qua suis censuris jugulare praesumpsit ; sed im- pendio credulus, sus farine hominibus rem com mittebat, qui ut tractatus nimia stertentes vecordia legissent, mendacia mera suo Erasmo referebant, atque adeo omnia Erasmi nomine cudebantur. Quod

43 PETRI LOMBARDI δὲ ne videar fingere, audi censuram cujusdam Era- A spondeo commentarios esse mult2? eruditionis, quod

smiani, quae est praefixa tom. VII ad Parab. Solom. in Hieronymo. « Non clam me est, inquit, candide lector commentarios in Proverbia Salomonis, qui- bus primum in hoc tom. locum dedimus, Hiero- nymi non esse. Nam id vel hinc deprehenditur, quod tota dicendi figura ab Hieronymiana dictione modis omnibus dissidet, quin Gregorius semel atque iterum in hoc opere citatur. Vetustissimi codices in membrana scripti Bede vindicabant. » Hec ille.

Audiamus nunc ipsum Erasmum tomo I, in re- censendis operibus Hieronymi vel germanis, vel, ut vult, alienis. In Proverb. Salomonis libri tres quos vel hinc apparet non esse Hieronymi, quod in his citetar Gregorius, quanquam et alioqui omnia longe lateque dissident ab Hieronymianis. Is qui adornavit Venetam editionem grave putat argu- mentum, quod hinc quedam citantur in epistolis decretalibus Hieronymi nomine. Suspicatur autem à Beda e diversis collectum opus, cui coajecturie non admodum reclamo. Hz sunt censure doctorum hominum. Demus ergo illis ut sint Bed:e illi libri, aut alterius cujuslibet ; sed absit ut demus illis commenta mera, qua confingunt effrontes nimis ! Nam semel et iterum anxie perlegi commentarium universum, ne semel quidem (ita me Deus amet) citatur Gregorius. Bis autem adducitur Augustinus sexto videlicet et vicesimo quarto capite. Imo vero et ipse Hieronymus capite tricesimo. Mirum ubi mens eorum versabatur, cum maxime, si quidpiam aliud, ad censuram faceret. Hinc colligere licet, aut quod non legerit, aut si legerit, nimis precipiti et c:eco fuisse Judicio ; si excusare velis incogitan- tiam in re tam seria. Quod si videatur hic divinare quid in aliis faciat intimius pensita ; etenim si patere- tur locus, promptissimum foret commonstrare quot in locis toto colo aberraverit, et pios auctores

mendacibus censuris foede confuderit atque detur- (

rit. Jam redeamus ad commentarios Hieronymi in Psalterium, et quatenus fieri poterit. diluamus qua indiversum movere possent, ne spernatur au- ctoritas, quie in hoc libro Hieronymi nomine saepius profertur. Age, posset quispiam fluctuare quod Hie- ronymus aliter exponat nonnullos psalmos in aliis tractatibus, et interdum reprobato sensu, qui poni- tur in hisce commentariis. Etenim illud psalmi xLiv : Eructavit cor meum verbum bonum, interpre- tatur dictum ex persona Patris, qui sibi quale ge- nuit Verbum, et tamen hoc improbat, tom. III, ad Damasum de duobus filis. Ait ergo : « Fidelis mecum lector intelligis, quia pinguedine saturati, in ructum laudis ejus erumpinus, dicentes : Eructa- vit cormeum-verbum bonum, dico ego opera mea regi, licet. quidam superstitiose magis quam vere, non considerantes textum psalmi ex Patris persona ar- bitrentur hoc intelligi. » Heic inibi Hieronymus.

non diffitentur censuales isti, nec oportet semper scriptorem servare eumdem dicendi characterem, sed pro ratione materie, aut lectionis utilitate, 885-- pius stylum deprimit, quod ne putes meum esse figmentum, audias purgatis auribus ipsum Hiero- nymum ad Paulum Concordiensem de Pauli mona- chi Vita. « Misimus, inquit, interim te tibi, id est Paulo seni Paulum seniorem: in quo propter sim-

liciores quosque multum in dejiciendo sermone aboravimus. » Hzc ille. Qus si non scripsisset, dicturus erat Erasmus Pauli monachi Vitam non esse a divo Hieronymo conscriptam ob discrepan- tiam, ut solet, dictionis. Bene praeterea cecidit quod in epistola De vitando suspecto contubernio nobis addiderit divus Hieronymus, circa finem : « Unde de Scripturis pauca perstrinxi, nec orationem meam ut in caeteris libris solitus sum, illarum floribus , texui. Extemporalis est dictatio, et tanta δὰ lumen

p lucernule facilitate profusa, ut notariorum manus

lingua precurreret : Hzc. si non essent adjecta, non licuisset per Erasmum divo Hieronymo a con- sueto more discedenti eam tribuere epistolam. Am- plius Erasmus ipse se suo gladio misere. confodit, In censione quam praemisit operi Augustini De mori- bus Ecclesie tomo I. « Prodit, ait, Manicheorum mysteria ; idque facit mirabili sermonis elegantia, qua utinam illi licuisset in ezeteris uti lucubrationi- bus! Hoc sane opere declaravit, si quid offendit eruditos in ipsius dictione non fuisse inscitie sed charitatis, qua stylum demisit ad imperitorum in- telligentiam. Nam quo pateret lectionis utilitas, ad vulgi captum mutavit stylum in opere posteriore :

uod quidem in plerisque suis operibus fecisse vi-

etur. » H:c Erasmus. Cui quadrat aptissime quod dicit D. Hieronymus de optimo genere interpre- tandi. Quid agis, o columen litterarum et nostro- rum temporum aristarche, qui de universis scripto- ribus sententiam feras ? Si ergo perspicuum sit di- vum Augustinum depressisse dictionem, ad lectionis majorem fructum, quid vetat divum Hieronymum, ità nonnunquam factitasse, preter ea que ante commemorata sunt, praesertim cum scribat ad Pammachium tomo II : « Ecclesiastica interpretatio, etiamsi habet eloquii venustatem dissimulare eam debet et fugere, ut non otiosis philosophorum scho- lis, paucisque discipulis, sed universo loquatur generi hominum: » Rursus adversus Pelagium ad Ctesiphontem : « Audi ecclesiasticam simplicitatem, aut imperitiam, ut vobis videtur. » Et libro primo adversus Jovinianum : « Est in verbis simplicibus semper divinarum Scripturarum sensus angustior. » Plurimum juvat quod dicit in procemio tertii libri ad Galatas : « Omnem sermonis elegantiam, et La- tini eloquii venustatem stridor lectionis Hebraica sordidavit. » Et que postea subjungit in eumdem sensum. Item in fine commentariorum in Aggeum prophetam : « Obsecrc te, lector, ut ignoscas celeri

Ad simile respondit Ruffino ut supra tactum est D sermone dictanti, nec requiras eloquii venustatem,

calumnianti, quod contrario modo vertisset Psalte- rium in Latinam transferens linguam, quam in commentariis disseruisset. Adde quod dupliciter explanat hunc versiculum ad Principiam virginem, adducens diversitatem opinantium. « Quidam, inquit ex persona Christi, quidam. ex persona Patris di- ctum intelligi volunt, quod ex imis vitalibus et ar- canis cordis, Verbum suum quod in se erat semper protulerit, juxta alterius psalmi vaticinium : ΕΖ utero ante luciferum genui te (Psal. cix) : ut quo- modo uterus non significat uterum (neque enim Deus dividitur in membra), sed eamdem substantiam Patris Filiique demonstrat : sic cor et verbum pro- fertur ex corde, ut Patrem ostendat et Filium, etc. » In quo neutram intelligeatiam improbando utramque satis comprobat. Et certe Augustinus interpretatur de :eterna Verbi Dei generatione. Verum enimvero Erasmus nobis toties inculcat styli distantiam. Re-

quam multo tempore Hebrzz lingus studio perdidi. « Denique ad Marcellam de Ephod:« Nos, ut scis, Hebraeorum lectione detenti, in Latina lingua rubi- ginem obduximus. »

Quid proinde mirum, si divus Hieronymus in nonnullis operibus tersior sit quam in aliis, ut quest alter videatur ? Quod si adduxeris contra nos livum Hieronymum in Apologia adversus Ruffinum, lihro rl, aperte docentem quamdam epistolam non exiisse sua officina, sed esse suo nomine confi- ctam, non aliunde sumendo argumentum quam ex Ccharacteris distantia, hoc nihil obest, quandoquidem In ea epistola assumebatur persona divi Hieronymi, tanquam poenitentiam agentis, quod Hebrz»a volu- mina traduxisset ab Hebreis inductus, in quibus nulla esset veritas. Quod si res ita habuisset, divus Hieronymus se ipse totum et manifeste proditurus

A3 COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS. 46

eral, qualis ab omnibus habebatur nempe disertissi- A cetera crimina arguunt in Seribis οἱ Pharissmis, de

mus, ne in epistola, qua palinodiam caneret, sese in forma eloquii fucata quasi caleret, non audens plane errorem fateri, veluti in quibusdam tenebris. Secus vero cum res, vel humilitas, vel lectionis utilitas expostulabat, sic aut sic dicere. Consultius fecisset Erasmus, si eamdem hic tenuisset sententiam, quam aperte tradit in suis adnolationibus in Novum Te- stamentum, nempe Actuum decimo tertio, et He- breorum secundo. lllic enim omnes commentarios ingenue tribuit divo Hieronymo, et quibus sua dicta communit, nisi quis malit eum recantasse in adno- tationibus , id quod scripserat in divum Hiero- nymum. Siquidem adnoltantur opera divi Hiero- nymi fuisse excusa anno 1526; sed adnotationum quartam recognitionem anno 1327. Hsc voluimus longiuscule discutere, ne quis offendatur in lectione explanationum Magistri sententiarum , passim ci- tantis divum Hieronymum ex commentariis, quibus

hoc crimine quod erat maximum reticuissent. Sin autem dixerint post adventum Domini Salvatoris et praedicationem apostolorum libros Hebr:os fuisse falsatos, cachinnum tenere non potero, ut Salvator, et apostoli et evangelista ita testimonia protulerint, ul Judai postea falsaturi essent. » Hec ibi divus Hieronymus. Sed si diligenter advertas, deprehendes non pugnare cum predictis Hieronymi sententiis. Esset nempe ridiculum dicere Judzos falsasse libros in testimoniis de Christo, aut Christi mysteriis, quae antequam proferrentur a Christo et apostolis, non fuissent in eorum codicibus, sed ex praedicatione apostolorum addidisse : Ex /Egypto vocavi Filium (Matth. n), et : Quoniam Nazarcus vocabitur (ibid.) et : Flumina fluent de ventre ejus aqua vive (Joan. vir)et : Videbunt in quem transfizerunt (Joan. x1x), et cetera his similia, quz ante hanc quaestionem ob- jectam premiserat D. Hieronymus, cujus intelligen-

tanquam nothis derogare ausi sunt novelli censores. p; tiam facile colliges ex consequentia dictorum.

Nec tamen velim ex his protinus colligas libros esse constanter auctorum quorum titulis inscribun- tur, quasi nusquam aberratum sit, nec ullos esse sdulterinos, sed eo tendebam ne temere judicetur. Porro scrupulum movere posset id quod sepe di- cturi sumus , ecclesiasticam editionem cum Hebraica veritate conciliando, Hebraeorum codices quos ha- bemus, esse vitiatos post septuaginta Interpretes, aut alias variasse, maxime cum ipse divus Hiero- nymus in versione ad Hebraicam normam, scribens δά Sophronium, sequatur lectionem codicum He- brzeorum nostre aetatis, ut plurimum. Satisfaciemus huic scrupulo duobus axiomatibus: Primum, divus Hieronymus Hebraeorum codices sua etiamnum wtate cepit in. nonnullis locis habere suspectos. Alterum, post divum Hieronymum Hebrgorum vo- lumina manifestis scatent mendis, et primeva scripturz germanitate longe distant. Hxc probatio- nibus munienda sunt. Quantum ad primum. Enar- rans divus Hieronymus, v capite Miche: Et tu Bethlehem, domus Ephrata : « Legimus, inquit, juxta duntaxat septuaginta Interpretes in Jesu Nave, ubi tribus Judze. urbes et oppida describuntur, inter extera etiam hoc, Theco et Ephrata, hac est Be- thlebem, etc., quod nec in Hebraico, nec apud alium invenitur interpretem.: Et sive de veteribus libris erasum sit malitia Judaeorum, ne Christus de tribu Juda ortus videretur, sive a Septuaginta additum, nequaquam liquido agnoscentes certum quid novi- mus. » Rursum pertractans illud Apostoli ad Galatas tertio : Maledictus omnis qui pendet in ligno, querit cur Apostolus omiserit a Deo, quod habetur in Deuteronomio capite xxi. Et respondet dupliciter. Primo sic : « Mihi videntur aut veteres Hebrzeorum libri aliter habuisse, quam nune habent ; aut. Apo- stolum sensum posuisse, non verba ; aut quod ma-

15 zestimandum est, post passionem Christi, et in

ebrais et in nostris codicibus, ab aliquo Dei no-

men appositum, ut infamiam nobis inureret, qui in Christum Deo maledictum credimus. » Deinde disserit quod in nullo loco Scripture posset ostendi quempiam a Deo esse maledictum, per nomen Dei expresse additum ; et ut suam firmet opinionem scilicet esse a perfidis additum, dicit: « Audaci itaque pede ad hoc procedo certamen, ut ad libros provocem, nullo loco scriptum, a Deo maledictum. Et ubicunque maledictio ponitur, nunquam nomen Dei adjunctum. » Postea adducit multas auctoritates. Maledictus lu ab omnibus bestiis (Gen. n), dicitur ad serpentem ; et ad Adam : Maledicía terra in ope- ribus (uis, etc. (ibid.) Forsan gravius insurges, op- ponens quod ait divus Hieronymus in capite Isa. v1: « Et si aliquis dixerit Hebreos libros postea a Judiis esse Ilalsatos, audiat Origenem, quod in octavo volumine Explanationum huic quaestiunculz respondeat quod nunquam Dominus et apostoli, qui

Secundum axioma probatur. Hieronymus in illud Matth. xvi: Quem dicunt homines esse Filium ho- minis. « Et nota, inquit, quod ubicunque scriptum est in Veteri Testamento Filius hominis, in Hebreo filius Adam, positum sit. Illud quoque quod in psalmo legimus : Filii hominum usquequo gravi corde ? (Psal. 1v) in Hebraeo dicitur: Filit Adam, et tamen in Hebraicis codicibus qui exstant legitur V*N'33 BENE ISCH, id est filii viri. »

Nescio tamen qua ratione factum sit ut ad eum- dem modum legatur in versionedivi Hieronymi juxta Hebraeum, si modo germana sit, licet ad sensum

arum habeat momenti. Sed et Bruno Amorbachius in epistola triplici psalterio prefixa, haud obscure fatetur Hebraeos codices variatos. Ait enim : « Quid quod Hebraicam veritatem, ut vocant, in Judzeeorum nostri temporis (sic suspicamur) gratiam? Nam illorum expositionibus admodum favet, nonnihil

C immutatam comperimus, &b aliquo Hebraice docto.

Siquidem exemplari Veneto, cum vetustissimis divi Hieronymi codicibus,multis locis non conveniebat. » Hzc ille.

Verum pergamus ostendere liquido corrupta esse exemplaria Hebraica. Legimus Geneseos octavo, juxta veritatem, corvum fuisse ab Noe emissum et non reversum, ubi tamen omnes Hebrsmi codices, qui prostant. habent contrarium sensum, nempe fuisse egressum et reversum, 2*0" NY! NY'! VAIET ZE IATZO VASCHOB, idest qui egressus est egredien- do et redeundo. Septuaginta autem Interpretes le- gerunt cum negatione, οὐχ ὑπέστρεψεν non estrever- sus, quos sequitur divus Hieronymus, adversus Lu- ciferianos. « Emittitur, inquit, corvus de arca et non redit et postea pacem terre columba nuntiat. » Idem ad Oceanum : « Statimque columba Spiritus sanct expulso teterrimo alite, devolat ad eum. » Astipulatur et Josephus Judzus libro primo de Antiquitatibus, capite quinto: « Post paucos dies, aqua amplius recedente misit corvum, volens cog- noscere siquid etiam aliud terre fuisset derelictum ab aqua, et ad egrediendum jam tutum esse videre- tur, qui cuncta reperiens inundantia, non regressus est ad Noe. » Hic Josephus. Non debuit itaque Sanctes in epistola ad Clementem VII praelata suce nove emissioni, hunc locum precipue taxare, quasi ecclesiastica lectio sit falsata ; et maluissem dicere Hebreos esse vitiatos, quam veterem lectionem, tot annorum centenariis in pretio habitam repudiare, ut nihil faciat etiam Augustinus Eugubinus (licet alioqui defensor Hieronymianz editionis) qui con- tendit hunc locum esse a librariis corruptum, aut temporum diuturnitate, et addit huc esse invectas interpretationes fabulosissimas ab expositoribus, ob id quod fuit corvus detentus in devorando cadavere. Et tamen divus Augustinus, Ecclesie jubar, non abhorret ab hac sententia, quam Eugubinus dicit

bre

. interpretans negationem in

uU | PETRI LOMBARDI 48

fabulam. « Quaeritur, inquit, utrum corvus mortuus A ceptam, blasphemum quid sonare, coactus est di-

sit, an aliquo modo vivere potuerit? Si enim fuit terra ubi requiesceret, similiter columba requiem invenisset : unde conjicitur a multis, quod cadaveri potuerit corvus insidere, quod naturaliter refugit columba. »

Ad idem alludit D. Ambrosius libro De Noe et arca cap. 17, manifestans quoque se cum negatione legisse. Nam disserens cur corvus 511 emissus et non regressus, ita ait: « Sensus altior significat quod omnis justus quando mundare se incipit, quae tenebrosa sunt et immunda et temeraria primo a se repellit. Siquidem omnis rnpudentia atque culpa, tenebrosa est, et mortuis pascitur sicut corvus ; lu- mini autem vicina est virtus, qui? menlis puritate et simplicitate resplendet. Et ideo tanquam imittitur et fugatur culpa, et separatur ab innocentia, ut nihil remaneat in viri justi mente tenebrosum. Denique egressus corvus non revertitur ad justum, quia fugitans culpa omnis zquitatis, nec probitati vide- tur et justitie convenire. » H*c D. Ambrosius. Qus certe non sunt nec dici debent fabulosa. Quod &utem ipse Rugubinus objicit dicens: « Deinde si eorvum reversum negavit, quomodo cohseret quod mox additur : Donec siccarentur aqua ? (Quid enim sibi vult, qui egrediebatur et non revertebatur, do- nec siccarentur aqu: ? Nunquid post arcfactas est reversus ? quod ne columba quidem fecit. » Solvit idem D. Ambrosius et omnem scrupulum amovet. « Considerandum etiam, ait, quare non regressum dixerit corvum, donec siccaretur aqua 8 terra,

asi vero postea sit regressus. Sed: hec locutio amiliaris est Scripture divine. Siquidem in Evan- gelio habes scriptum de sancta Maria, quod non cognoverit eam Joseph, donec peperit filium (Matth. I), cum utique nec postea cognoverit. » Hactenusille. Idcirco non est eradenda a nostris codicibus negatio, ut vult Eugubinus, qui itidem affirmat exemplaria D. Hieronymi esse corrupta in Hebraicis quiestioni- bus qua habent negationem. Siquidem ad eum mo- dum legitur : Post quadraginta dies aperuit Noe os- tium arce quod ecit, et emisit corvum, οἱ egres- sus non rediit adeum,donee siccarctur aqua de ter- ra. Hec dixerunt LXX, deinde subdit suam traditio- nem. Pro ostio fenestra scripta est in Hebreo et de corvo aliter dicitur : Emisit corvum et egressus est : exiens el non revertens. Molus est autem Eugubi- nus dicere vitiatos codices, etiam nobis traditos ex Germania, ex hoc quod scripsit D. Hieronymus, et de corvo aliter dicitur. Sed mirum esset omnia damnare exemplaria et vetusta et recentia. Ideo, ni fallor, sicut vicina sunt fenestra et ostium, tamen annotat D. Hie- ron. ostium positum pro fenestra : sic LXX dixerunt de corvo, egressus non rediit, aliter in Hebreo ef egressus est exienset non revertens, quod traducunt Sanctes et Munsterus, exeundo et revertendo. Ponit ergo aliter D. Hierony. non ut intelligas modum

cere quod alterum loco alterius positum sit, aut. in- terrogative debere legi, ut redeat idem sensus. Ecce clamant isti Genes. octavo negationem esse abradendam, et editionem nostram mendosam, et ibi permittunt sibi quod volunt, quando non inve- niunt quod respondeant. Demum alia que per va- rietatem, aut eequivocationem solvi habent, in scho- lis nostris Dei gratia pro virili discutientur. Est namque vigilanter animadvertendum pro multis inter disserendum explicandis quod perhibet divus Hieronymus in Apologia adversus Kuffinum libro primo quanta sit silva apud Hebreos ambiguorum nominum atque verborum, quas res diverse inter- pretationi materiam prebvit, dum unusquisque in- ter dubia, quod sibi consequentius videturhoc tran- siert.

Deinde satisfaciendum quoque admirationi, qua quorumdam mentibus suboritur, cum in subjectis

B plerumque conamur defendere ecclesiasticam tra-

ductionem, et quod non dissidet ab Hebraica veri- tate, causabimur secus legisse Septuaginta, cum tamen divus Hieronymus ad Sophronium testificetur confidenter, et multos suis operis testes citat se duntaxat nihil sententia de Hebraica veritate mu- tasse. Et sicubi editio sua a veteribus discreparit, mittit ad quemlibet Hebraeum, ut liquido pervideat lector Hieronymum frustra ab emulis lacerari. At versio divi Hieronymi e regione respondens He- braico, longe lateque discrepat sepius a consueta lectione. Igitur frustra desudamus in - hujusmodi apparandis concilietionibus. In promptu est respon- 810, si perspicias divum Hieronymum non tradidisse editionem, quam juxta Hebraicum elucubravit, quasi in communi tenendam et amplexandam ; sed illam tradidit privato homini peculiarem, quo respondeat. Judaeis calumniantibus : secus legi in Hebraeo, ut Sophronius querebatur pene per singula se eludi,

(Cet inde fides habebatur contemptui, cum tamen.

Hebraeorum lectionem sequendo, quam probant, etiam pro Christi fide testimonium adversus eos mox proferatur, quod ipsi pertinaciter Sophronio litterarum Hebraicarum imperito denegabant. Verba ad Sophronium libuit subjicere : « Quia igitur nunc cum Hebreo disputans, quedam pro Domino Salva- tore de Psalmis testimonia protulisti, volensque te illudere per sermones pene singulos, asserebat non ita haberi in Hebreo, ut tu septuaginta Interpre- tibus opponebas, studiosissime postulasti ut post Aquilam et Symmachum et Theodotionem, novam editionem Latino sermone transferrem. » Et pau- cis interjectis infert : « Nec hoc dico, quo praecesso- res meos mordeam, aut quidquam arbitrer his detra- hendum, quorum translationem diligentissime emen- datam, olim lingue mex hominibus dederim. Sed quod aliud sit in Ecclesiis Christo credentium psal- mos legere, aliud Judzis singula verba calumnian-

contrarium, ut arbitrabatur Eugubinus, sed aliam p) tibus respondere. » Super h&c, in Apologia adver-

lectionem.

Igitur non fabulose scribit D. Augustinus mystice salmum centesimum secundum. « Fratres non tardetis converti ad Do- minum ; sunt enim qui preparant conversionem et differunt, et fit illis vox corvina, cras, cras. Corvus de arca missus non est reversus ; non quaerit Deus

dilationem in voce corvina, sed confessionem in

gemitu columbino. » [Insuper Job xii, legimus: E- tíam si occiderit me, in ipso sperabo. Hebreus habet desperatam sententiam et contrariam prorsus, videli- cet non eperabo. Ubi manifestum est mendum, nisi quis gratis desipiat. Error autem irrepsit quod in ipso, sive in ipsum, el negandi adverbium, in voce apud Hebr«eos non differant, sed scriptione. Namillud

er lamed et vau *5, hoc vero per 5 et w, w^. Hinc

anctes vertit: Ecce occidet me, non sperabo. Sed et Munsterus sentiens intelligentiam simpliciter ac-

sus Ruffinum lib. t1 : « Egone contra Septuaginta Interpretes aliquid sum locutus, quos ante annos plurimos diligentissime emendatos, mem lingue studiosis dedi, quos quotidie in conventu íratrum edissero, quorum psalmos jugi meditatione decan- to? Tam stultus eram, ut quod in pueritia didici, senex oblivisci vellem ? Universi tractatus mei ho- rum testimoniis texti sunt. » Haec Hieronymus.

Ex quibus palam constat Ecclesiam legere psal- mos juxta Septuaginta preter paucula ; nec aliter voluisse D. Hieronymum more istorum qui ex He- breo suo volunt Ecclesi: regulam imponere. Scimus

idem Aristeum, Josephum et omnem scholam Ju-

erum duntaxat tribuere septuaginta Interpretibus quinque libros Moysi, id quod refert Hieronymus in cap. Ezechiel. quintum, et in Michez 11. Αἱ vero Hieronymum eam non sequi opinionem liquet, prz- ter auctoritatem modo adductam plus millies ex ejus

w

&9

COMMENTARIUM IN PSALMOS. FRATRIS RICHARDI PROLOGUS,

50

commentarüs, et δὰ Suniam et Fretellam aliisque À editioni prescribunt leges, ex suorum punctorum,

locis non paucis. Nihil est itaque incommodi, si per amdam disceptationis rationem, non per rem ju- catam, reducamus distantiam editionis LXX, ab Hebraico ad varietatem lectionis, que potest erui, aut litterarum affinitate, apicum diversitate, sensus clariori expressione, :quivocationis multiplicitate, exemplarium falsatione, aut. quavis alia probabili conjectatione. Meliori autem judicio omnia commit- timus. Potissima autem dissonantia videtur esse orta ex additione punctorum vocalium, qua tem- pore D. Hieronymi fuisse nondum mihi persuasum est. Nunquam enim apud eum deprehendes nomi- nari aut patha aut cameltz, aut id genus vocales motiones, quas recentiores Hebrsei nobis tradide- runt. Quin potest ex ejus commentariis in variis locis, plane colligi, transtulisse Biblia neutiquam punctulis distincta. Primo in illud Habacuc tertio : Ante faciem ejus ibit mors, pro eo, inquit, quod nos

ut ita loquar, superstitione. Siquidem rabi Da- vid Kimhi non vulgaris auctoritatis apud Judeos et Hebraicantes in procemio quod praemisit prophe- tis, et III Regum xvi, ait, et quod Munsterus ver- lit, in captivitate prima, corrupta sunt exemplaria, elicueruntque ex unco exemplari sic, ex alio aliter, et ubi clarum non potuerunt habere sensum, scri- pserunt unam dictionem intra contextum, et aliam ad marginem. Perieruntque exemplaria et distra- cta sunt, et morientibus sapientibus, qui tenebant Scripture sensum conati sunt ii qui erant de Syna- goga magna, restituere legem ad vetustatem suam, invenientesque dissensiones in exemplaribus, adhi- buerunt fidem pluribus consentientibus. Ubi vero claram cognitionem habere non potuerunt, scripse- runt unam dictionem absque punctis, aut scripse- runt in margine et non intra contextum. Hanc Kim- hi et aliorum rabinorum opinionem, reprobat rabi

£éranslulimus mortem,in Hebreo tres littere posite B Jacob, filius Haiim ad hunc modum : « Sententia illo-

sunt $31 daleth, beth, res, absque vocali, que si legantur DABAR 323 verbum significant ; δὶ DEBER, "31 pestem, hic typographi addiderunt apices. Rur- sus in illud Isaie ix : Verbum misit Dominus in Ja- cob, apud Hebraeos DABAR, 123 quod per tres litte- ras scribitur. consonantes "3*1 daleth, beth, res pro locorum qualitate. Si legatur DABAR 12* verbum significat; si DEBER 121 mortem et pestilentiam ; quam ob causam plerique sermonis ambiguitate

ecepli, non verbum dicunt missum, sed mortem. Et in illud Jeremis ix : Loquere, hzc dicit Dominus, et cadet morticinium hominis. Verbum Hebraicum

uod tribus litteris scribitur ^23 daleth, beth, res

vocales enim in medio non habet) pro consequen- tia sermonis el legentis arbitrio ; si legatur DABAR, *?131 sermonem, significat ; si DEBER, 327 mortem; $i DABBER, 121 loquere. Ex his evadit perspicuum, $i fuissent puncta vocalia (4185 nunc vocant) et ea ascribunt caleographi operibus Hieronymi, non es- set in legentis arbitrio situm quid legendum foret, contra prescriptum motionum. Et amplius idipsum clarescit ex epistola δά Evagrium, in qua tractat an Salem debeat dici, an Salim proferri, civitas Melchisedech regis Salem. « Nec refert, ait, utrum Salem an Salim nominetur, cum vocalibus in medio litteris perraro utantur Hebrzi, et pro voluntate lectorum, atque varietate regionum eadem verba diversis sonis atque accentibus proferantur. Ple- raque id genus obvia sunt in ejus Explanationibus. Vocales autem vocat divus Hieronymus quas nunc Hebraicantes appellant gutturales, ut in confesso est ex prologo Amos prophete, ubi dicit quod Amos non est ille, quem patrem Isaie legimus. Ille enim scribitur per primam et ultimam nominis sui litte- ram aleph, N et tzade, y : hic per ayn, y et samech ca. Deinde subjungit : « Nos tantam vocalium litte- rarum, et, scilicet, littere, quz: apud Hebraeos tri- plex est, differentiam non habemus.

Sebastianus Munsterus in praefatione ad suam editionem recens natam, qui tamen totis nervis contendit puncta vocalia, non esse noviter adventa, refert quosdam senlire, Tyberize commorantibus, qui semper in lingua sancta luere cultiores et poli- tiores commenta. Tandem confitetur D. Hierony- mum fuisse destitutum codice punctulis distincto ; et quod olim omnia fere exemplaria punctulis care- bant, eousque deveniens, ut ingenue asserat fuisse &ccepüonem caballisticam ; quam sacerdotes scire tenebantur, et plebeis hominibus explanare. Cum vero temporum successu, demerentibus eorum pec- catis, multe irruerunt tribulationes, et passim per orbem dispergerentur, doctique, imminuerentur, coacti sunt multa calamo excipere qua prius so- Jum traditione sciebantur. Hec ille. Deinde grandis est controversia apud rabinos, de lectionis illibata et germana integritate, ut nihil agant qui nostre

' Citatissimis; idque post quadringentesimum

rum longe est a me. » Nec enim adduci possum ut credam, et labiis confitear Esdram scribam librum legis divine atque libros prophetarum dubios, cor- ruptos et confusos invenisse : quin magis sententia mea est quod Esdras et collegee ejus invenerint Bi- blia sacra integra et illesa, quodque Esdras judicio suo cognoverit qui libri scripti essent per sapien- tiam illam excellentem. »

En cernis non convenire inter Hebraeorum docto- res de codicum suorum fidelitate, quos tamen non addubitaverim apostolorum setate fuisse incolumes, tamen de punctorum notulis ut prediximus, non- dum est demonstratum. Cum hzc scriberemus per- venit ad manus nostras tandiu desideratus libellus Elie Judei, editus de accentibus, et a Munstero ver- $us : in quo tam copiose et tam luculenter nostram sententiam omnibus modis confirmat, ut nihil scru-

C puli restare possit quantum ad quaestionem puncto-

rum. Tandem post multam discussionem, persuadet puncta vocalia esse inventa, et bibliis addita ma- gistris Masoreth, viris Tyberitis ex moesia Asie Mi- . Doris, ut superius tetigimus, in sacra Scriptura exer- tri- cesimum sextum annum a destructione templi se- cundi, ergo post quadringentesimum sexagesimum octavum annum a passione Dómini nostri Jesu Chri- sti, ac preeter alia dicit argumento esse quod nomi- na punctorum ex bona parte sunt Syriaca et Baby- lonica. Et hic Elias adhuc superstes est, in re gram- matica nemini secundus, quod ingenue deprzedicant omnes. Forsan objectabis : Matthaei v, scribitur : Amen dico vobis, donec transeat celum et terra, iota unumaulunusapez, non prateribit alege donec om- nia fiant. Hebrai vero vocant puncta vocalia apices, quo fit, ut si puncta erant tempore Christi, non po- tuisse recentioribus Judzis adinveniri. At Evan- gelium non accipit apices, pro illis suis punctis, sed

D minimam litterze particulam ; quod evadit notum ex

ipso divo Hieronymo in eumdem locum. Ex figura littere ostenditur quod etiam que minima putantur in lege, sacramentis spiritualibus plena sint. Rur- sum in Abdis unicum caput : Illud quod in Isaia scriptum est : Onus Duma paululum apice commu- tato, pro * daleth posse legi ^ res, et sonare Roma. Vau quippe littera et pro v, et pro o, eorum lin- gua accipitur. Et in illud Sophon. i, Reddam po- pulis labium electum, Septuaginta legerunt BEDonAH ΤῚΣ res, litteram pro daleth, existimantes, pro- pter elementi nimiam similitudinem, quod parvo apice distinguitur. Item in illud [8818 xxvu : Quem docebit scientiam. Quod autem verbum Hebraicum ny DEAH, quod omnes verterunt scientiam, soli Se- ptuaginta xaxd, id est mala, interpretati sunt. Error perspicuus est. Prima enim littera daleth vel res, parvo apice distinguitur. Si ergo legatur ΠΝ DEAB, scientiam sonat, si y" RAAH malitiam. Unde Glosa

δι PETRI LOMBARDI A binde repetit. Adde quod quidam codex habebat ad

ordinaria : « Apex est littere summa particula : Sl- gnificat enim minimum preceptum, vel minimam

recepti particulam, quin D. llieronymus adversus

elvidium apices accipere videtur pro ipsis litteris. » Nonne, inquit, miti ipsi apices loquentur, et me stultitia redarguent eum esse dictum primogenmtum, qui aperuit vulvam, non qui habeat fratres ? » Insul- tabis iterum ex illo divi Hieronymi ad Ephesios ter- tio esse gentes coharedes, et concorporales et com- participes. « Scio, inquit, appositionem conjunctio- nis, per quam dicitur coheredes, et concorporales, et comparticipes, indecoram facere in Latino ser- mone sententiam ; sed quia habetur in Grzco, et singuli sermones, syllabw, apices, puncta, in divi- nis Scripturis plena sunt sensibus. » Ubi videtur di- vus Hieronymus ponere discrimen inter apices et puncta, sed nulla alia inveniuntur, nisi ea quae sunt apud Hebraicantes, vocalia : quare non sunt nuper orta. Nec valet dicere quod divus Hieronymus loqua-

52

calcem, elsi diversa manu, Psalterium de glossis Lombardi.

Calerum commonefaciendus est lector quod varie in variis exemplaribus adnotabantur, in supremo vertice paginarum nomina auctorum in Explanatio- nibus citatorum. Nam in quibusdam signatur Hay- mo ; in aliis nusquam. Et in his Gregorius, Remi- gius et Isidorus ; in istis minime. Et utcunque ci- tabantur auctores, ordine tumultuario et. vago re- linquebant lectorem incertum, ubi loquerentur, cum accedendum erat ad contextum commentariorum, et quanta pars sententie ac quatenus danda illi fo- ret, quanquam in nostro exemplari ad contextionem linearum, superscriberentur passim certe puncto- rum notule, quibus posset internosci cujus inter- pretis essent verba snbscripta; si perpetuo depre-

endissemus nihil dormitatum fuisse et quatenus extenderetur interpretamentum signati auctoris, ex

tur de punctis, hoc est accentibus Grecis, eo quod B punctis discrevissemus, qui mihi indicabant quisnam

interpretatur epistolam ad Ephesios, que scripta . est Grece. Nam addit in Scripturis divinis, ut appa- reat ipsum loqui generatim.

Verum hec non cogunt. Siquidem ab initio for- tasse fuerunt Hebreis sicut et Grecis nonnulle ac- centuum notuli, qua possunt intelligi puncta. Nam divus Hieronymus in capite Ezechielis xxvii, scri- bit : « frequenter Hebraea nomina, pro diversitate ac- centuum et mutatione litterarum vocalium, vel ma- xime, quz apud illos habent proprietates suas, va- rie interpretantur. » Vel potuit accipere puncta, ut scribens ad Evagrium de variis opinionibus Melchi- sedech : « Hec legi in. Greecorum voluminibus, et quasi latissimos terrarum situs in brevi tabella vo- lui demonstrare, non extendens spatia sensuum at- que tractatuum, sed quibusdam punctis atque compendiis infinita significans, ut in parva epistola multorum simul disceres voluntates. » Consimili in- telligentia accipi debet illud ejusdem in Malach. πὶ : « Ex quo, ait, perspicuum est apostolos et evange- listas et ipsum Dominum Salvatorem, non LXX Interpretum auctoritatem sequi, qua Hebrzee lin-

$ habentes scientiam non indigent ; sed ex He-

reo transferre quod legerint, non curantes de syl- labis, punctisque verborum, dummodo sententia- rum veritas transferatur. Et clarius in procmio in Malachiam prophetam. « Alios commentarios in hunc propueam me legisse nescio, excepto Apollinaris

evi libello, cujus non tam interpretatio, quam in- terpretationis puneta dicenda sunt.

De commentariis, an sint magistri.

Postremo ut prefari tandem desinamus, et rem proxime accedamus. Age, disserendem unde argu- menta sumpserimus hosce centones varie, sed et accuratissime in unum veluti corpus coactos, esse Petri Lombardi, quandoquidem dubitatio posset su- boriri justa, ex hoc quod exemplaria, quee nobis li- cuit videre, et ea quatuor non habeant nomen au- ctoris ascriptum. Verum tibi faciet satis abbas Tri- themius in Catalogo scriptorum ecclesiasticorum : « Petrus, inquit, Lombardus scripsit sagaci studio, ex dictis sanctorum Patrum commendabile opus Sen- tentiarum libr. quatuor, in totum Psalterium librum unum, cujus oxordium : Cum omnes prophetas, et cetera. » Fidem itidem facit non inferiorem, rege- stum instruclissime bibliotheca pientissimi ccenobii Patrum Sancti Victoris, unde codicem ultronea et allubenti familiaritate excepimus, quod procul du- bio hos commentarios Petro Lombardo nominatim tribuit. Adde quod quidem manu vetusta, in exem- plari nobis communicato coperat adnotare M. lit- teram in margine, ubicunque videbat assui diversas interpretationes diversorum doctorum, quasi insi- nuans Magistri sedulam diligentiam, licet forsan so- mnolentia laboris Jongiusculi victus, tandem per- gere omiserit, interdum tamen exsuscitatus idem su-

ca»pisset loqui, quousque vero non item. Siquidem inter sequentes ordinatim apiculos, sepissime mi- scentur multa, que suas desiderabant notulas. Dein- de experti sumus crebro aberratum esse in talibus signis et in pluribus omissa. Ex quibus subolere licet, aut primitus non fuisse id genus designatos apices, aut corrupte transcriptos. Idem apparet di- cendum de titulo et numero citatorum auctorum, eliam si in nonnullis exemplaribus ordinatim ad marginem signatis et subjectis locis allegentur &au- ctores, scrupulo tamen, quem commemoravimus, re- licto. Quamobrem necesse fuit labore pertinaci ut ab originariis fontibus hauriremus quse appingenda erant suis locis, ut cum, verbi gratia, videris aperto codice Augustinum et Hieronymum et ceteros ad- duci simpliciter, intellige ex scriptis suis in eos psal- mos. Si vero loca petenda erant ex aliis suis volu- minibus, quantum licuit, signantur ad marginem,

C, et quedam pauca qua poterant aut lectorem remo-

rari, aut obscuritatem facere, aut declarat junculam desiderare, aut scrupulum movere, breviter illustran- tur. Amplius quia non semper ad verbum proferun- tur doctores, sed sententia colligitur et construitur, nunc, ex principio, nunc ex calce; rursus ex princi- pio et medio suorum operum, maluimus describere punctim per marginem, ex tali aut tali auctore quam in recto casu. Et ubi Cassiodorus et posteriores con- sentiunt cum Augustino, opus erat duntaxat Augu- stinum designare, cum ex ipso decerpentes pro unico debeant haberi. Licet autem Hieronymus sit anti- quior Augustino, tamen ubi conveniunt, potius Αὐ- gustinum quam Hieronymum subindicamus, quia si quid Hieronymus breviter disserit, Augustnus Jate suo more expatiatus in eo profluit : simul et in hoc opere perpetuus est preter czeteros, qui subinde et interpolate adducuntur, nisi quod Cassiodorus iden- tidem frequentissimus occurrit. Ubi vero singuli

singulare quid dicunt, separatim insinuantur. Quod

si sententia trahatur ex duobus conjunctim, una co- pula colligantur. Quando denique auctorem non com- perimus citatum, Magistro tribuimus, M. littere in- sinuatione. Et hoc est per quam rarum et quadam incogitantia omissum a typographo.

Porro citamus sepenumero Alcuinum et glossema interlineale, quo advertas per Alcuinum nos intelli- fere glossam ordinariam, sequentes dicta Antonini

lorentini et Roberti Guaguini historicorum. Hic de Carolo Magno agens : « Liberalibus, ait, discipli- nis animum excoluit, praeceptore primum Petro Pi- sano, deinde Alcuino Anglo, viro apprime divinis humanisque rebus erudito, quem gloss; in Bibliam (quam ordinariam vocant) auctorem Antoninus Flo- rentinus prodit, id est parte secunda titulo 14, ca- pie 5. Adjuvat quod scribit in suo Chronico Sige-

ertus. » Alcuinus, alias Albinus, de Britannia oriun- dus magister deliciosus regis Caroli, scientia litte-

$3 COMMENTARIUM IN PSALMOS. AD LECTOREM. δέ

rarum praepolletin Gallia, cujus przcipue magisterio, A non poterat fieri quin consarcinatio similibus col-

ipse rex omnes artes liberales didicit hic multa scri- psit, inter quz? multa eminent libri de sancta Tri- nitate scriptu adipsum regem, hic etiam jussu ipsius regis divinam correxit historiam. At scrupulum mo- vet abbas Trithemius asseverans Strabum fuisse hujusmodi coacervatorem. « Hic, ait Strabus, glossam que nunc ordinaria dicitur, super totam Bibliam ex ictis sanctorum Patrum primus comportasse me- moratur. Satis huc accedunt qus dicuntur chronica chronicorum. Strabus commentator diligentissi- mus, Rabani auditor, in libris Bibli& perpulchre commentatus est. Ut fuerit, certissimum est ta- les rhapsodias fuisse a posterioribus utroque, nempe Alcuino et Strabo ampliatas et ditatas. Nam sepe indicatur Rabanus qui fuit auditor Alcuini, Strabus ; scriba Rabani ipsemet Alcuinus, quos probabilius est a posterioribus ascriptos fuisse quam seipsis. Adde quod sspicule citatur Isidorus, qut fuit his omnibus superior. Interdum allegantur Haymo, Beda, Remi- gius : hic junior ; illi predictis satis vicini. Nobis- cum est Trithemius in hoc articulo, qui subsecu- tus &it quam videlicet glossam alii postmodum ad- junctis sententiis Patrum ampliarunt. Super haec longe plura habemus in codicibus typis excussis, quam in vetustioribus manu descriptis. Libuit ta- men potius Alcuinum asciscere quam glossam ordi- nariam, aut quemlibet alium, propterea quod in qui- busdam exemplaribus hujus gnomologi» nonnun- quam signabatur Aleuinus. Preter hoc, Magister in secundo sententiarum distinctione duodecima pro- fert nominatim Alcuinum super Genes. Et id legi- tur in glossa ordinaria. Rursus lib. rmi, distinctione 18, profertur Ambrosius, cujus sententiam videtur Magister accepisse ex glossa ordinaria ad 9 caput epi- stole ad Hebreos, cum Ambrosii commentarius in eam epistolam desideretur (43), Insuper libro quarto, distinctione quarta, glossam ordinariam videtur vo- care Magister, auctoritatem ; adducens enim episto- lam ad Hebraeos sexto, sic ait : « Unde auctoritas di- cit, ideo Apostolum pluraliter dixisse fundamentum baptismatum, quia est baptismus in aqua, in san- guine, iu poenitentia, etc., quee omnia comperies in Klose ordinaria, ad illud caput. Nec mireris in hac istri faragine, cuncta que sunt in glossa ordi- narià et interlinealiferead verbum legi; quando- quidem utrobique idem argumentum assumebatur,

(43) Nunc dicitur excussus.

lecta coaptationibus pari gradu ad eumdem scopum tenderet. Sed quee erant in glossa ordinaria el in- terlineali, quasi arena sine calce, hic subtili adhi- bito temperamento, in ordinem sub textum redegit. Adde quod quisquis is tandem fuerit, qui praefixit titulos nominum, quibus internoscerentur citati au- ctores in faragine glossa ordinarie confusissime et mendosissime szpius ea recensuit. Nam ubi adno- tandus erat Augustinus, ascribit Cassiodorum, et e diverso. Et ubi principium aut finis sententie per- tinet solummodo ad hunc vel illum interpretem, sic indicat nomen, quasi tota sit illius quem notat. Imo vero quod interpretatur uno modo, alter contrario, δι. tribuit quandoque prapostero ordine, illorum Scripta, ut uterque habeat sententiam sibi opposi- tam. Ad haec creberrime relinquit loca anonyma uasi incerli auctoris, cum tamen proprium sibi vin- icent, sicut et alia ac forsitan interdum certius uam qua signat. Heic omnia legendo comprobabis acile. Etenim tam obvia sunt, ut supervacaneum fuerit diutius immorari. In libris autem manu de- scriptis, rarissime nomina ascribebantur auctorum. ltaque negotium fuit non otiosum, sed operosum magnopere, citationes, citalis restituere, ne quasi confusum chaos exsurgeret. Denique ut finem facia- mus, quantum ad glossam interlinealem, illam ar- bitrari antiquiorem hujuscemodi consarcinatione sa- tis persuasum habemus, ne quis suspicelur quod ea quae commentatur Magister, potius sint translata in hujusmodi glossemata quam e diverso. Nam in ve- teribus et libris et bibliothecis hzc glossa interseri- tur, maxime cum prisci illi auctores ob inopiam scri- ptorum, et scripture? angustiam laconismo delecta- rentur. Sed et multis partibus Joannes Trithemius a nobis stat, qui inter scriptores ecclesiasticos re- censet Anselmum Laudunensem virum ingenio acu- tum, sermone scholasticum non minus vita quam Scientia insignem, novo expositionis genere, uirius- que Testamenti scripturas glossa interlineali et mar- ginali ex Patrum scriptis explanasse. Is autem ut ex eodem auctore colligimus claruit ante Magistrum sententiarum annis circiter triginta. Denique adeo reclara disces ex his commentariis, quz: non ha- entur in aliis glossarum fasciculis, ut non pcoeni- teat frequentis lectionis. Fruere igitur et vale in oru- cifixo Jesu, amice lector.

AD LECTOREM.

Quantum frugis, amice lector, et accessionis ad eruditionem tuam noster hic Petrus Lombardus tibi sit allaturus satis vel te docere potest silva proborum auctorum quos citatos vides. Deinde non unius tantum doctoris mentem hic reperies, id quod in aliis contingere solet, sed oraculum quoddam divorum (sic enim dixerim) et inter sanctos et veleres illos doctores definitam sancitamque expositionem, ab eo com- probatam, cui nomen Magistri bono jure tributum est, velut a primo senatore, post assidentium suffragia,

tam sententiam. Quidquid enim hinc haurire licebit, non et lacunis, non ex amnibus turbidis,/Egyptiis et amaris hereticorum fluviis petitum velim existimes. Omnia plena sunt veteris et prime illius doctrine qus floruit Ecclesia, cum veteribus doctoribus tanquam gemmis ac margaritis perlucebat. Quod si Lom-

rdus sii animi sensum lantum scripsisset, profecto non tam est ínferir doctrina et opinione quin. po- Luissent ejus lucubrationes inter doctorum monumenta recenseri. Jam vero quando sua sententia aliorum nec vulgarium auctorum interpretationes comprobavit ut sacrosanctas, quid non dignum viro bono ac mo- desto, quid nou antiquum receptumque poteris hic audire vel legere Equidem protam multis in Psalterium commentariis, vel hic unus tibi esse poterit, sicque carebis cateris, ut quos delegit. doctissimus censor, simul in isto habeas universos. Adde quod tituli psalmorum ita copiose, docte et utiliter collecti sunt, ut nec apud quempiam reperias hujusmodi divitiaram penu, et fatearis postea nihil esse, quod brevi comprendio ad veram psalmorum intelligentiam viam paret expeditius. Hec de commentariis.

Caterum quod. attinet ad apologiam viri optimi et eruditissimi doctoris Richardi Cenomani paucis homi- num duo genera velim, alterum eorum qui nostra Vulgata editione fuerunt hactenus contenti, alterum He- braice lingue candidatorum. llli statim, ubi vel Hebreas aut Gracas voces aliquot viderint, non despe- rent, tanguam qui nihil utilitatis sint inde laturi, quod in linguis illis non promoverint. Legant enim dili- genter apologiam quam collationem vocat, et eam conferant cum eo versu gu tractatur, legantque commen- tarium loci illius, tum perspicient quam ridiculum sit, levi occasione et de industria editionem ecclesiasti- cam, quo ab omnibus veteribus summe laudaía est, a Hieronymo, | Lirano et aliquot aliis peritis Hc-

δῦ PETRI LOMBARDI 56

braice linquae recepla, probata, commentariis illustrata sugillare ut ineptam et indignam que apud Chri- stianos habeatur in manibus. Deinde hic invenient objectionem prasentissimam adversus leves quosdam hu- jus etatis sciolos, qui vix prima elementa sancte lingue docti deblaterant in editionem Latinam, si quando verbum verbo non respondet, aut phrases, quibus mirandis abundant Hebraei, apud nos non satis expli- cantur, scilicet modestie student isti qui sibi vindicare audent, quod verecunde faciunt etiam ii qui lingue illius peritissimi sunt, et judicio acerrimo valent. Postremo regatos cupio Hebraismi candidatos dare ve- niam hujus apologie auctori, si quosdam acrius reprehendat quam vellent. Vir enim candidus et pre-

cipitis novitatis impatiens rem Christianam forsitan hac via periclitatum iri reformidavit. Et vide quid.

indoctu,« vulgus existimare poterit obrutum tot versionibus tam dissidentibus non solum Vulgata, sed inter sese quoque longissimo intervallo, profecto testatos audeam bonos viros non esse modestwe partes tam faciliter et libere a communi editione recedere, vel suam tanquam absolutam et eam solam in vul- gus intrudere. Aliud est indicare Hebraismum,seorsumque aperire locum eumdem varie posse transferri; aliud propria cupidine, et minimo cum judicio de re gravissima suum phantasma edere ; ac velut indi- gestum cibum in vulgi conspectum evomere. Utinam vero quos habet Lutetia in ea lingua absolutissimos, sed modestissimossuumjudicium, quod quamacerrimum habent hujusmodi ferrent aliquando,tum animad- vertere liceret multos hujus etatis sciolos magis novitatis el animi ostentandi causa, ne dicam lucri, varias editiones precipitasse, quam ut puram et integram Scripturam haberemus. Nam qui prodesse cupit et non est demenlatus, ita rem instituit, ut tum mazime negotium non facessat cum rem aggre-

ditur, atque adeo de pollicita utilitate grande incommodum non faciategredi. Utere itaque hs commen-:

tariis, amíce lector, et apologiam amplectere, si quidem diligis Ecclesie auctoritatem, et pessundandos veterum doctorum ín Psalterium commentarios non cupis. Gaterum si venia deprecanda est aliquando typographis, quod omnia tam correcte non licet excudere, equidem Joannes Lodoicus Tiletanus optimo jure etiam si non deprecetur sua diligentie fidens, lamen venia dignus est. Quantum enim laboratum sil in exemplari veteri manuscripto non facile exprimi posset ; nam prater hoc quod innumeris sca- teret. mendis, tum in orthographia, tum in distinctionibus constituendis, etiam ita lectu difficile erat, ut bonam partem dictionum potius divinare quam legere liceret. In. Hebraeis autem vocabulis. nihil mendorum adnotavimus tametsi in aliquot paginis erratum sit, quod non liceret tempestive apud typo- graphum adesse cum prima quoque folia inciperet. excudere. Sed id raro et in paucissimis paginis pri- mum datis praelo id accidit. Vale.

PETRI LOMBARDI

PSALMOS DAVIDICOS COMMENTARII PRJEFATIO.

Cum omnes prophetas Spiritus sancti revelatio- A sonum superiori per manuum tactum, sic liber

ne constet esse locutos, David prophetarum exi- mius quodam digniori atque excellentiori modo, velut tuba Spiritus sancti, quam alii prophetavit [Cassrop.]. Alii namque prophete per quasdam re- rum imagines atque verborum integumenta, scilicet per somnia ac visiones, facta ac dicta propheta- runt. David autem solius Spiritus sancti instinctu sine omni exteriori adminiculo, suam edidit pro- pheticam. Unde convenienter dicitur liber iste Soli- loquiorum. [HteR. et REutc.] Dicitur quoque Psal- terium, quod nomen accepit a quodam musico in- strumento, quod Hebraice nablum. Grece psalte- rium, Graco ψάλλειν quod est tangere, Latine organum dicitur, quod est decachordum et a supe- riori reddit sonum per manuum tactum. Ab illo autem instrumento ad litteram ideo nominatur liber iste, quia ad vocem illius instrumenti David decan- tabat psalmos ante arcam in tabernaculo Domini. Et quemadmodum singule modulationes illius in- Strumenti vocabantur psalmi, ita et singule istius libri particulee vel clausulae. Juxta spiritualem quo- que intelligentiam bene ab illo instrumento nomen sortitur, quia sicut illud instrumentum est deca- chordum, ita liber iste docet observantiam decem mandatorum. Et sicut illud instrumentum reddit

iste docet bene operari, non pro terrenis, sed pro coelestibus, qua sursum sunt.

Consistit autem liber iste in centum et quinqua- ginta psalmis, non preter altioris significgntie ra- tionem. Hic enim numerus celeberrimis annotatur mysteriis. Constat enim ex octogenario οἱ septua- genario : et octogenarius idem significat quod octo- narius, et septuagenarius idem quod septenarius. Octonarius vero octavam significat resurrectionis, quia cum sint vi aetates viventium, et vir morien- tium, octava aetas erit resurgentium : quie ex tunc ccpit, quando anima quiescere coeperunt in pas- sione Christi. Per septenarium vero significatur tempus hujus vite, qui» septem dierum repetitione agitur. Recte ergo compositus est liber iste in tali numero psalmorum, cujus partes prefata notant mysteria, quia sic nos in hujus vitz? septenario ope- rari ac vivere docet, ut in octava resurrectionis non induamur diploide confusionis, sed stola gemince glorificationis.

Vel ideo in hoc numero psalmorum est composi- tus, quia ut diximus hic numerus constat ex octo- genario et septuagenario, qui idem significat. quod octonarius et septenarius. [(Auc.] Octonarius vero significat Novum Testamentum. Patres enim Novi

51 COMMENTARIUM IN PSALMOS. PRAEFATIO. 68 Testamenti ogdoadi, id est, octonario deserviunt ; A Incipit liber Hymnorum, vel Soliloquiorum Propheta

observant enim octavam diem resurrectionis Chri- sti, id est Dominicam et octavas sanctorum, exspe- ctantes octavam resurrectionis. Per septenarium vero significatur Vetus Testamentum, ideo quia Veteris Testamenti Patres hebdomadi, id est septe- nario serviebant. Observabant enim septimum diem septimam septimanam, septimum mensem, septi- mum annum. Et septimum annum septimae decadis, qui et jubileus dicitur. Unde Salomon : Da partes septem nec non et octo (Eccle. x1) ; et Micheas: Susci- tabimus super eos septem pastores, δέ octo primates (Mich. v). Bene igitur hic liber in hoc numero psal- morum est editus, cujus partes utriusque Testamenti significant doctrinam, ut per hoc ostendatur in hoc libro utriusque Testamenti contineri mandata.

Distinguitur autem liber iste per tres quinquage- nas, quibus tres status Christians religionis signi- ficantur, quorum primus est in poenitentia, secun- dus in justitia, tertius in laude vite seetern;. Quocir- ca prima quinquagena terminatur in poenitentia, scilicet Miserere mei Deus, secundum, etc. (Psal.1): secunda in justitia, Misericordiam et judicium can- tabo libi, Domine (Psal. c); tertia, in laude vite eterne, scilicet Omnis spiritus laudet Dominum (Psal. cL). Et quia hec ita docet, David in lib. hoc, ideo hzc triplex fit psalmorum distinctio.

[RzxIG.] Notandum quoque hanc Scripturam plus cxteris in ecclesiasticis frequentari officiis, quod ideo fit, quia in hoc libro consummatio est totius theologice pagine; hic enim describuntur premia bonorum, supplicia malorum, rudimenta incipien- tium, progressus proficientium, perfectio perve- nientium, yita activorum, speculatio contemplati- vorum. Hic etiam docetur quid peccatum auferat, quid poenitentia restituat, quid poenitens peccati con- scius dicat, scilicet Domine ne in furore tuo arguas me, eic. (Psal. vi) ; et alibi : Miserere mei, Deus, secundum magnam, elc. (Psal. τ), et quid per po- nitentiam assequatur, subjungit : Docebo iniquos vias tuas, et impii ad le convertentur (ibid.). Per quod ostenditur nulli quantumcunque delinquenti de ve- nia ac de misericordia Dei fore diffidendum, assumpta peenitendi humilitate. Cum enim cernimus David homicidam et adullerum per poenitentiam factum doctorem aique prophetam, nulli poenitentiam agen- di locus diffidenti& relinquitur. Sicut et de Sauli conversione, ejusdemque in apostolum promotio- ne de Dei misericordia plene certificamur. Unde et Epistolis ejus plusquam aliorum, sicut prophetia David Ecclesia in officiis utitur. Ideo quoque hec prophetia in frequentiori usu habetur, quia inter alias dictorum excellit apertione. Ea quippe que alii prophetae obscure et quasi per &nigmata dixe- runt de passione et resurrectione Christi, et telerna genitura et de ceteris mysteris, David propheta- rum excellentissimus ita evidentissime aperuit, ut magis videatur evangelizare quam prophetare. His consideratis intueri restat quis titulus, qu: sit ejus materia, qua inlenlio; quis modus tractandi. Est itaque titulus talis :

de Ghristo.

Liber dicit et non libri, contra illos qui dicebant plures libros esse propter quinque psalmorum di- stinctiones qua fiunt per fiat, fiat. Quibus quoque Hieronymus consentit, sed hec illorum non valida est ratio. Licet enim quinque sint distinctiones, non tamen ideo quinque libri sunt dicendi, sicut plu- res sunt distinctiones Epistolarum Pauli, et tamen unus liber. Ex verbis quoque ipsius David hoc cla- rescit, qui in Christi persona loquens ait: In ca- pite libri scriptum est de me. |CassioD.] Libri ait, non librorum, unum librum, et non plures fore si- gnificans. Inde etiam in Actibus apostolorum dici- tur : Sicut scriptum est ín libro psalmorum (Act. 1), non dixit libris. Itaque liber unus est, quamvis Hieronymus quinque esse dicat, propter quinque distinctiones.

Hymnorum vel soliloquiorum. (Auc.] Hymnus est laus Dei cum cantico. Canticum est exsültatio men- tis habita de s&eternis in vocem prorumpens. Bene ergo dicitur liber iste hymnorum, quia docet nos laudare Deum cum exsultatione habita de eternis: et hoc non tantummodo corde, verum etiam voce, ut qui audit, dicat : Veni (Apoc. xxt), et cortina ducat cortinam, et fontes nostri deriventur foras. Et sunt isti hymni apud Hebrwos metrice scripti: quod in translatione servari non potuit. Vel Soliloquiorum. [Cassiop.] Hic videndum est quid sit prophetia, et quibus fnodis fiat, οἱ secundum qua tempora. Est

c igitur prophetia inspiratio vel revelatio divina, re-

rum eventus immobili veritate denuntians. Unde prophetia visio, propheta videns dicitur. Fit autem . juatuor modis, per facta, vel per dicta, per ea qua videntur dici vel fieri, id est per somnia et visio- nes: Per facta ut per arcam Noe, qua significabat Ecclesiam, etsicut per sartaginem ferream inter prophetam Ezechielem et civitatem positam ; per dicta, ut per ea quz angeli dixerunt Abrahe et aliis fidelibus, ut : In semine tuo benedicentur omnes gen- tes (Gen. xxii) et hujusmodi ; per visiones, sicuti factum est Jeremis, qui vidit ollam succensam a facie aquilonis, et sicut Moysi qui vidit rubum ar- dere, qui non consumebatur, et Ezechiel vidit ro- tam in medio rote ; per somnia, ut per somnium Nabuchodonosor, qui vidit lapidem de monte sine manibus pr:ecisum. Quod autem fuit somnium regi, fuit prophetia Danieli. Et per somnium Pharaonis, qui vidit septem boves, et septem spicas, quod fuit prophetia Joseph, spiritualiter intelligenti. Pra- ter hac, est et alius prophetia modus, ceteris di- gnior, quando scilicet ex sola Spiritus sancti inspi- ratione, remoto omni exteriori adminiculo facti, vel dicti, vel visionis,vel somnii, prophetatur. Hoc modo prophetavit David, scilicet solius Spiritus sancli instinctu. Unde in sequenti : Audiam quid loquatur in me Dominus Deus (Psal. Lxxxiv). Propterea soli- loquium dicitur, quasi solius Spiritus sancti elo- quium ; licet enim et in tituliset in psalmis qui- busdam alludat diversis historiis, tamen ex eis nil didicit, sed in eis quod per Spiritum sanctum ante

59 PETRI LOMBARDI | 60

cognoverat, figurari intellexit, Vel soliloquia di- À editus fuerit. Ad quod dicitur, quia si in quibus-

cuntur, quasi sola de Christo eloquia; alii namque obscure, et quasi per «snigmata prophetarunt de Christo : Iste vero David, quod et de incarnatione et de passione, et de zerna genitura, et de resur- rectione, evidentissime disseruit ; et ideo dicitur liber Soliloquiorum. Sicut autem prophetia diversis fuit modis, ita etiam secundum diversa tempora. Est autem prophetia alia de presenti, alia de pre- terito, alia de futuro. De presenti, ut Elisabeth : Unde hoc mihi, ut veniat mater Dominimei ad me? (Luc. 1.) De preterito, ut Moyses : In principio creavit Deus celum et terram (Gen. 1). De futuro, ut : Ecce virgo concipiet, etc. (Isa. vi). Et sit pro- phetia per bonos, ut per Isaiam, Jeremiam et alios.

Et per malos, ut per Balaam, Caipham et alios. p

Item prophetia alia secundum prvescientiam Dei, quam necesse est omnibus modis impleri, etiam secundum tenorem verborum, ut: Ecce virgo con- cipiet (ibid.), alia secundum comminationem, ut : Quadraginta dies sunt, et Ninive subvertetur (Jon. II), que non secundum verborum superficiem, sed tacite intelligentie significatione impletur.

Propheta per excellentiam cum dicitur Propheta sine adjectione proprii nominis intelligitur David,

ut cum dicitur Apostolus intelligitur Paulus, et Urbs'

"Roma. Hac autem dicit contra quosdam qui dixe- runt plures fuisse psalmorum scriptores, vel aucto- res, eo quob eorum nomina in titulis hebeantur, ut Asaph, Heman, Ethan et Idithum, quod pro mysterio-

dam possit reddi ratio ordinis, non tamen in omni- bus. Neque tamen sine ratione ita dispositi sunt. Esdras namque propheta, qui Psalterium et totam bibliothecam Babyloniis combustam instinctu Spi- ritus sancli reformavit, eodem Spiritu revelante, psalmos ita disposuit, cisdem et titulos apposuit, qui sunt quasi claves psalmorum, Sicut enim per clavem intratur in domum, ita per congruas titu- lorum expositiones, subjectorum clarescit intelli- gentia psalmorum. Hac autem circa totum librum advertenda sunt.

Preter hec autem in singulis psalmis quaedum specialia consideranda sunt.

[HigRoN. in Comment.] De primo itaque psalmo videamus, ubi considerandum est quare ei titulus non praeponitur sicut et aliis, quae sit ejus materia, qua intentio, quis modus tractandi. ([Cassiop.] Hinc primo psalmo, ideo titulus non apponitur, quia psalmus iste principiumest et praefatio, et caput libri, sicut in sequenti dicitur: In capite libri scriptum est de me : et de illo agit, qui est omnium princi- pium, id est, de Christo, qui non habet principium, [HiERoN in Comment.] Ideo itaque titulo caret, ne titulus prescriptus, libri caput et initium videre- tur; vel etiam ideo quia iste psalmus, quasi titu- lus et prologus est sequentis operis. Continet enim summam et materiam totius libri. Materiam autem hujus psalmi eadem est, que et totius libri scilicet Christus integer. Similiter intentio. Modus autem

rum significatione quae ex interpretalionibus nomi- (tractandi talis est. Bipartitus est psalmus. Primo,

num percipitur factum esse in libro ostendemus. Non ergo illi auctores psalmorum fuerunt, sed positio nominum rationi servit mysteriorum.

De Christo. Ecce de quo agunt Soliloquia, de Christo toto, id est de capite et corpore.

Materia itaque hujus libri est totus Christus, scilicet sponsus et sponsa. Intentio, humines, in Adam deformatos, Christo novo homini confor- mare. Modus tractandi talis est. Quandoque agit de Christo secundum caput, aliquando secundum cor- pus, aliquando secundum utrumque. De Christo au- tem agit secundum caput tribus modis. Quandoque secundum divinitatem ut, Tecum principium (Psal. ciX), aliquando secundum humanitatem, ut, Ego dormivi et somnum capi (Psal. ui); aliquando per transumptionem, ut quando utitur voce membro- rum, sicut ibi, Longea salute mea, etc. (Psal. xx1). Et ibi, Deus, tu scisinsipientiam meam, etc. (Psal. Lxvitl). Item de Ecclesia, tribus modis: Aliquando secundum perfectos, aliquando secundum imper- fectos, interdum secundum malos qui suntin Ec- clesia corpore, non mente ; nomine, non numine.

De ordine quoque psalmorum, qui a serie histo- τ discordant quaeri solet, quare scilicet non sunt eo ordine dispositi quo compositi. Quod non esse liquet, cum historia de qua agitur, in Miserere mei, Deus (Psal. 1), precesserit illud, de quo agitur, in Domine quid multiplicati sunt (Psal. n1). Et : Bene- dictus Dominus Deus meus qui docet manus meas, etc. (Psal. xvi), ante ambos predictos psalmos

agit de beato viro, per beatitudinem nobis blan- diens. Secundo, agit de ultionibus iniquorum, ter- rens nos adversis, ibi : Non sic impii, non sic. De beato autem viro agit hoc modo: Primo versu ostendit eum immunem ab omni malo; secundo, plenum omni bono in se, inde utilem aliis, et hoc usque ad partitionem. Ad ostendendum vero eum immunem ab omni malo, utitur comparatione vete- ris hominis, scilicet Ade, ostendens illum plenum esse omni malo, quia non valet melius ostendi cujusque rei excellentia, quam si sui contrarii vili- tas atque oppressio vel depressio non taceatur Ostendit itaque veterem Adam triplici genere pec- candi, deliquisse scilicet cogitatione, voluntate el actu, verbi doctrina vel consuetudine. ltem : Cogitatio large accepta tria complectitur, scilicet primum motum anim: qui est venialis culpa, dele- ctationem atque consensum quia sunt mortalià. Qui ergo peccat, consensu et cogitatione peccat. Qui vero nec cogitatione peccat, nec consensu, vel delectatione. Hic autem tria genera peccandi notat per tria verba scilicet : Abüit, stetit, sedit. Per abi, peccatum voluntatis ; per stetit, peccatum operis, per sedit peccatum verbi, vel consuetudinis. Abiit ergo Adam a Deo, non loco, (Casstop.] sed dissimilitu- dine, cum persuasioni diaboli et Evae consentiens a Deo recessit; (ALcuiN.] stetit, cum pomum velitum comedens, in peccato delectatus e$t; sedit, cum se excusando et culpam in Creatorem referendo in superbia confirmatus est (Gen. im), dicens : Mulier

61

COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. I. 62

quam dedisti mihi seduxit me, [Avc.] non valens A Et Adam in Deum et in se, et in proximum pecca-

redire nisi per eum liberatus, qui nihil horum ha- buit. Et dicitur hoc 8 simili exsulantium, qui dum sunt in via, facilius revocantur; cum jam stant, difficilius ; demum difficillime, cum jam ibi magi- stri et domini effecti sunt. Ita qui sola voluntate peccat facilius redit ; qui opere, difficilius ; qui vero consuetudine vel doctrina verbi, difficillime revoca- tur. [Auc. lib. 1, De sermone Domini in monte, et serm. 90 De tempore.] Isti sunt tres mortui, quos Dominus suscitavit, in domo, in porta, in sepul- cro : hoc est triduum quo Moyses volebat educere populum Dei de JEgypto. ltem nota: Peccatorum impiorum pestilentie. Nam impius est qui peccat in Deum, peccator in se, pestilens in proximum.

vit. [RgMic. ] Quasi diceret : Primus homo miser et infelix, qui abiit in consilio impiorum. [Gloss. in- terlin.] Id est serpentis et ἔνα, id est consensu vo- luntatis peccavit; in via peccatorum stetiit, id est opere peccavit. [ArcurN.] Et in cathedra pestilentie sedit, dans aliis exemplum peccandi, id est docendo

. vel consuetudine peccavit. Cathedra enim proprie

doctorum est sicut thronus regum, tribunal judicum. [REwic.] Ecce ostendit primum hominem tribus modis peccasse. Peccatur enim cogitatione, actu, verbis, docendo. Nunc quo ordine creverunt in primo ho- mine removeri debent a secundo. Ac si dicat : Pri- mus homo infelix, qui abiit, stetit, sedit, sed se- cundus est beatus.

PETRI LOMBARDI

COMMENTARIUS

IN PSALMOS DAVIDICOS.

I PSALMUS PRIMUS.

Vgas 1. —« Beatus vir qui non abüt in consilioim- B Sed in lege Domini [Rem.]. Hic ostenditur Chri-

« plorum, et in via peccatorum non stetit, et in ca- « thedra pestilenti: non sedit. »

[Cassiod.] Beatus dicitur cui omnia optata succe- dunt, vir scilicet contra prospera et adversa firmus, qui non abiit |Gl. int.] a Deo in regionem dissimili- tudinis, id est cogitatione non peccavit, quamvis es - set positus, ín consilio impiorum, id est quamvis impii hoc molirentur : quod est laudabilius [Aug. et Hier.] Non abiit iste, sicut Adam, qui consensit uxori, a dia bolo deceptz. Impii hoc molientes, ἀ2- mones sunt, et Scribe, et Pharisei. Ef in via pecca- torum non stetit [Aug.]. Via peccatorum mundus est, in quod quidem natus, et inter peccatores conversa- tus est, sed non tenuit eum illecebra seculi [(]. int.] Vel, via peccatorum est prava operatio, quae ducit ad mortem. Εἰ est: in via peccatorum non ste- tit, id est vel in mundo, vel in prava operatione Et in cathedra pestilentie non sedit [Aug.], id est, noluit terrenum regnum. Est enim pestilentia, morbus late pervagatus, omnes, aut pene omnes in- volvens, et dicitur a pastu, quasi pastulentia. Hic est amor dominandi quo vix caret aliquis. Vel, cathe- dra pestilentie, accommodatius accipitur prava, et perniciosa doctrina, qua ut cancer serpit. Et est in cathedra pestilenti: non sedit, id est non perni- ciosam doctrinam docuit, sed salubrem. Ecce hoc primo versu ostenditur immunis ab omni malo per remotionem eorum qua in primo homine fuerunt.

VERS. 2. « Sed in lege Domini voluntas ejus ; » et in lege ejus meditabitur die ac nocte. »

stus plenus omni bono in se, quia non est perfecta laus fugere vituperanda, nisi sequantur laudanda. Unde post ostensam immunitatem, addit, Sed ἐπ lege, quasi dieat : Non abiit, non stetit, non sedit, sed in lege Domini fuit voluntas ejus [Avg.]. Aliud est esse in lege, aliud sub lege. Qui est in lege, se- cundum legem agit, voluntarie legi obediens. Qui autem sub lege est, secundum legem agit, necessi- tatis timore coactus. Ille liber, iste vero servus. [[6- rum: Aliud est lex littere, qua scribitur servo; aliud lex sanctitatis, quae mente conspicitur a filio, qui non indiget litteris; justo enim lex posita non est, ut ait Apostolus (I Tim., 1). Dicit ergo, in lege Domini quia voluntate serviebat, non sub lege, quasi ex tristitia el ex timore serviret voluntas ejus, id est Christi [Cassiod.]. Voluntas dicit, ut ostendat quod non sit t:edium ei laborum. Et hsc voluntas non est otiosa, vel non est ad horam [Aug.] Sed meditabitur die ac nocte, id est assidue, el in pro- speris, et in adversis. Dies enim letitiam,nox adver- sitatem significat. [Cassiod.] In lege ejus : non uti- que inlittera legis, sed in sanclitate propositi. Et hzc legis meditatio sanctitatis jugis observatio. Vide qualiter hzc praecedentibus respondeant. Ibi dicit, non abiit ; hic, voluntas in lege. Ibi, non in via pec- catorum stetit, non in cathedra pestilenti sedil ; hic, assidue in lege Domini meditabitur.

VERs. 3.— « Et erit tanquam lignum quod plan- « tatum est secus decursus aquarum : quod fructum « suum dabit in tempore suo. »

63 PETRI LOMBABDI δὲ

Et eri! tanquam lignum quod plantatum.[Alcuin.] À. ejus non erit irritum, sed deducet ad vitam. Unde:

Supra ostendit Christum immunem ab omni malo, et plenum omni bono in se ; hic utilis nobis osten- ditur: et hoc tribus modis, scilicet dans fructum vitee, et folia, et obumbrans. Et nota quia heec omnia non omni beato viro conveniunt, sed Christo soli. Et est hzc plena diffinitio beati viri, quasi dicat: Meditabitur die ac nocte, et erit tanquam lignum. Loquitur de Christo, a simili ligni vite quod erat in medio paradisi, de quo homo obediens, si comede- ret, viveret in :Pternum. Ita qui Christum spiritua- liter sumit, non videbit mortem in zeternum [Ὁ]. in.]. Et sicut illud lignum caeteris viridius erat, sic el Christus czteris sanctis viridior erat, cui spiri- tus non est datus ad mensuram [Hier.]. Erat ergo tanquam lignum, id est vere lignum vitz, ut ait Sa- pientia. Est lignum vite omnibus amplectentibus eam [Gl. in.]. Tanquam, aliquando similitudinem notat tantum, aliquando veritatis expressionem facit, aliquando utrumque, ut hic. Ita enim notat similitu- dinem, ut veritatis non excludat expressionem [Aug.]. Quod plantatum est, id est humanatum est, vel in- carnatum, per quod ad eum accedere possumus. Et hoc, secus decursus aquarum [Alcuin.et Aug.]. Aquze Spiritum sanctum significant, juxta illud : Qui credi- derit in me, flumina de ventre ejus fluent aque vive (Joan. vit). Et est contra seestum vitiorum, ut aque contra istum sitis. Et est, plantatum est secus decur- sus aquarum, id est homo fiet secundum operationem Spiritus sancti, qui in eum plenissime descendit. Et ideo apponit decursus aquarum, ut plenitudinem no- tet [Alcuin.]. Vel per aquam, sapientia Dei intelli- gitur : quia interior homo reficitur, ut sitis aqua. Et est plantatum secus decursus aquarum, id est secun- dum sapientiam, quz hominem suscepit, id est fiet homo unitus sapientie Dei. Et bene ait, secus aquam, quia non est factus homo Deus vertibilitate nature in naturam, sed unione personz [Aug.]. Et ita aqui sunt mortale genus. Unde Joannes in Apo- calypsi: Aquz multe, populi multi (Apoc. xvi) quia defluunt in mortem, ut aqua in mare. Et est plantatum secus decursus aquarum, id est secundum fluxum populorum, quia in similitudine carnis peccati apparuit [Gl. int.]. Quod lignum dabit fructum suum, id est vitam zeternam in fempore suo, id estin tem- pore plenitudinis, quo reseratus est aditus paradisi, de quo [Aug.]: Ecce nunc tempus acceptabile, ecce nunc dies salutis (1I Cor. vi). Vel ita : Dabit fructum suum, id est Ecclesias constituet, in tempore suo, id est post resurrectionem et ascensionem, misso Spiritu. Vel ita : Dabit fructum suum, id est Spirituta sanctum mittet. In tempore suo, id est post glorili- cationem suam. Unde in Evengelio : Non est datus Spiritus sanctus, quia modum glorificatus est Chri- $fus (Joan.- vir). Et nota hoc lignum esse rationabile, per hoc quod ait, dabit [Cassiod.]. Dare etenim per- tinet ad rationabilem sensum et ad voluntatem offe- rentis.

VgRs. & « Et folium ejus non defluet : et om- « nia quecunque faciet prosperabuntur. » [Aug.] Et folium ejus non defluet, id est verbum

calum et terra transibunt, verba autem mea non transibunt (Matth.xx1v).[Cassiod.]. Etbene verba, fo- lia dicuntur, quia sicut folia tegunt fructus suos, ita verba Domini suas promissiones custodiunt [Alcuin.]. Et quid per singula ?[Aug., Cassiod., Gl. int.] Et omnia quacunque faciet prosperabentur, id est fru- ctus et folia,id estfacta et dicta, prosperabuntur sibi, contra casum Adi et membris suis. Et bene dicit omnia, quia et si moreretur, tamen omnia quie faciet prosperabuntur, quia mors ejus est salus mundi.

Pans.n, VERS. b. —« Non sic impii, non sic; « sed tanquam pulvis quem projicit ventus a facie « lerra. »

* Non sic impii. Hic est secunda pars, ubi agit

B de ultionibus iniquorum, et terret adversis. Ho-

rum formido gratiora facit promissa, quasi dicat: Omnia illius prosperabuntur. Sed impii non sic, quia nihil poterunt assequi. Et nota quia hac repe- titione immobilis firmitas monstratur. Non sic, sed sunt (anquam pulvis, quia cedunt pravis suggestio- nibus, non habentes humorem gratie Dei; quem projicit ventus, id est superbia, que vento compa- ratur, quia petit alta et inflat ; a facie terre, id esta presentia stabilitatis eterne [Aug.], quz dicitur terra a simili, quia sicut heec terra nutrit et continet exteriorem hominem, ita illa interiorem.

Vzas. 6. « Ideo non resurgunt impii in judicio, « neque peccatores in concilio justorum. »

QC Ideo non resurgunt impii. Et quia ventus projicit, - id est quia dati fuerunt in reprobum sensum, ideo

non resurgunt impii, prima resurrectione, quse est in fide, scilicet a peccatis. Et hoc, ἐπ judicio, id est ut se judicent οἱ accusent.

Duz quippe resurrectiones sunt. Una, anime, in presenti, qua resurgit homo a peccatis. Unde Apo- stolus : Exsurge, qui doriis, etilluminabit te Chri- stus. (Ephes. v). Altera, corporis, in futuro, qua fiet impassibile et immortale.Hic agit de illa quz est anims. Neque ipsi peccatores item resurgent, in consilio justorum, ut voluntatem Dei suis przeferant voluntatibus, quod est consilium justorum. Vel, in concilio, alia liticra, justorum, id estin concordi multitudine justorum, et est idem sensus cum priori

D et accipit eosdem peccatores et impios. Vel ita:

Dicit superbis tolli, quod ipsi ambiunt,id est ut judi- cent, agens de resurrectione corporis et judicio futu- ro, quasi dicat : Quasi ventus projicit,ideo non resur- gunt impii in judicio, id est ut judicent, quod pla- nius repetit [Aug.], neque ipsi, id est peccatores re- surgent in concilio justorum, id est in judicio, ut cum eis judicent. Consilium dicit judicium ex similitudine, quia judicium Dei, quasi in consilio erit, in quo di- versa peccata diversis poenis punientur. Vel ita, ut alios accipiamus impios, alios peccatores. [Cassiod. Aug.]. Impii sunt infideles, idololatre, apostatee, qui cum resurgent non judicabuntur, quia jam judicati sunt. Peccatores, sunt Christiani falsi. Et est, quia ventus projicit ; ideo impii, id est penitus infideles,

65 COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. I. 66

non resurgent in judicio, ad hoc ut judicentur, quia A judicantur el regnant, qui vitae maculas laerymis

jam judicati sunt; neque peccatores, id est falsi fideles, resurgent in consilio justorum, id est ut ju- dicent, sed judicabuntur tantum.

(Hier. et Aug.] Nota quod quatuor ordines in ju- dicio erunt : Alii namque erunt, qui judicabunt et non judicabuntur, ut apostoli, et alii perfectissimi ; ali, qui neque judicabunt, nec judicabuntur, quia jam judiceati sunt. Sententia enim damnationis eo- rum toti Ecclesi: nota est, ut infideles. Alii judica- buntur et salvabuntur, ut mediocriter boni. Alii judicabuntur et damnabuntur, ut mediocriter mali. ]deo Job ait : Non salvat impios, et pauperibus judi- ciam tribuit (Job. xxxvi). Quia hi qui nequiter op- primuntur, ipsi tunc super oppressores suos judices venient. [Greg. et Hier.] Due quippe sunt partes, electorum scilicet atque reproborum ; sed bini or- dines eisdem singulis partibus continentur. Alii namque judicantur et pereunt, alii non judicantur et pereunt ; alii judicantur et regnant, alii non judi- cantur et regnant. Judicantur et pereunt, quibus Dominica inclamatione dicitur : Sitivi, non dedistis mihipotum.Discedite, maledicti ,in ignem eternum, qui paratus est diabolo et angelis ejus (Matth. xxv). Alü vero in extremo judicio non judicantur οἱ pe- reunt,de quibus, propheta ait : Non resurgunt impii in judirio, et Dominus ait : Qui autem non credit, jam judicatus est (Joan. τι). Et Paulus : Qui sine lege peccaverunt, sine lege peribunt (Rom. n). Re- surgunt vero omnes, etiam infideles, sed ad tor- mentum, non ad judicium.

ἽΣ Non enim tunc eorum causa discutitur qui ad conspectum districti judicis jam cum damnatione suz infidelita&s accedunt. Professionem vero fidei retinentes, sed professionis opera non habentes, redarguuntur ut pereant, ut mediocriter mali. Qui vero nec fidei sacramenta tenuerunt, increpationem judicis in extrema examinatione non audient, quia prejudicati sunt infidelitatis sug tenebris, ejus quem despexerant inventione redargui non meren- tur. Illi saltem verba judicis audiunt, qui ejus fidem saltem verbo tenuerunt. Isti in damnatione sua eterni judicis nec verba percipiunt, quia ejus reve- rentiam ne verbo tenus servare voluerunt. Illi lega- liter pereunt, quia sub lege peccaverunt positi.

tergent. Qui mala praecedentia factis sequentibus re- dimentes, quidquid illicitum aliquando fecerunt, ab oculis judicis, eleemosynarum superductione coope- riunt. Quibus judex veniens, in dextera consisten- tibus dicit : Esurivi et dedistis mihimanducare, etc. (Matth. xxv). Alii autem non judicantur, et regnant, qui et precepta legis, perfectionis virtute transcen- dunt, quia nequaquam hoc solum quod cunctis di- vina lex precipit implere contenti sunt, sed pre- stantiori desiderio plus exhibere appetunt quam preceptis generalibus audire potueru 1t. Quibus Do- minica voce dicitur : Vos qui reliquistis omnia, et secuti estis me, cum sederit Filius hominis in sede majeslatis sua sedebitis et vos super thronos judi- cantes xil (ribus Israel (Matth. xix). Et de quibus propheta ait: Dominus ad judicium veniet cum sena- toribus populi sui (Isa.m) Et de quibus Salomon, cum de sancte Ecclesie sponso loqueretur, intulit dicens : Nobilis ín portis vir ejus, quando sederit cum senatoribus terre (Prov. xxx1).

Hi itaque in extremo judicio non judicantur et regnant, quia cum auctore suo etiam judices ve- niunt. Relinquentes quippe omnia plus propria de- votione exsecuti sunt, quam juberi generaliter au- dierunt. Speciali namque jussione paucis perfectio- ribus, et non generaliter omnibus dicitur, hoc quod adolescens dives audivit : Vade et vende omnia, etc. (Matth. xix). Si enim sub hoc pr&cepto, id est con- silio. cunctos jussio generalis astringeret, culpa profecto esset, aliquid nos de hoc mundo possidere.

C Sed aliud est quod per Scripturam sacram dieitur

omnibus, aliud quod specialiter perfectioribus im- peratur. Hi ergo recte sub generali judicio non te- nentur, quia et precepta generalia vivendo vice- runt. Sicut enim non judicantur et pereunt, qui suadente perfidia legem tenere contemnunt, ita non judicantur et regnant, qui suadente etiam pietate ultra generalia divine legis precepta perficiunt. Hinc est quod Paulus etiam specialia praecepta trans- cendens, plus opere exhibuit quam institutione le- gis el permissionis accepit. [Aug.] Cum enim acce- pisset ut Evangelium praedicans de Evangelio vive- ret, et Evangelium audientibus contulit, et tamen Evangelii sumptibus sustentari recusavit. Cur ergo iste judicetur ut regnet, qui minus quod servaret

Istis in perditione sua de lege nihil dicitur, quia D accepit ; sed majus quod viveret, invenit ? Recte ergo

nil legis habere conati sunt. Princeps namque ter- renam rempublicam regens, aliter punit civem in- terius delinquentem, atque aliter hostem exterius rebellantem. In illo jura sua consulit, eumque sub verbis digna inveclionis addicit. Contra hostem vero bellum movet, instrumenta perditionis exercet, dignaque ejus malitie tormenta retribuit. De malo vero ejus quid habeat, lex non requirit. lta. ergo in extremo judicio et legalis illum invectio percutit, quia ab eo quod professione tenuit, actione decli- navit, et iste sine judicii invectione perimitur, qui lege fidei non tenetur. Ex electorum vero parto, alii

judicium pauperibus tribuit, quia quanto huic mundo magna humilitate despecti sunt, tanto tunc, acceptis sedibus, majori culmine potestatis excre- scunt. Hinc alias dicitur : Donec justitia convertatur in judicium (Psal. xci). Justitia ergo in judicium verlitur, quia hi qui nunc juste atque irreprehensi- biliter vivunt, tunc judicandi potentiam nanciscun- tur. Hinc Laodicensi Ecclesie dicitur : Qui vicerit, dabo ei sedere mecum ín throno meo, sicutetego vici et sedi cum Patre meo in. throno ejus (Apoc. 111). Vincens Dominus in throno cum Patre sedisse se as- serit, quia post passionis certamina, post resurre- ctionis palmam, claruisse omnibus quod potestati

61 PETRI LOMBARDI 68

Patris esset equalis judicavit, eique se non dispa- A Cavete a fermento Phariseorum (Luc. xm. Ad hzc

rem, calcato aculeo mortis innotuit. Unde et Maris, necdum se credenti Patri similem , dicit : Noli me tangere, nondum enim ascendi ad Patrem (Joan.xx). Nobis enim in throno Filii sedere est, ex ejusdem Filii potestate judicare. Quia enim judicii princi- patum ex ejus virtute percipimus, velut in ejus throno residemus. Nec abhorret a vero, quod alias super ΧΙΙ thronos venturos testatur esse discipulos. Hic vero in throno suo perhibet esse sessuros. Per thronos quippe xit, universale judicium ; per thro- num vero Filii, singulare culmen judiciarie pote- statis ostenditur. Vel ita, et accipit eosdem impios et peccatores, quos quia ventus projicit, ideo non resurgent impii in judicio, id est ut judicent in fu- turo. Hoc convenit cum secunda sententia, sed dif- fert quod sequitur : Et ipsi ideo peccatores non resurgent in concilio justorum, id est ut judicati in collegio sanctorum quiescant. Vel, in concilio justo- rum, in eodem sensu, id est in eterno bono, quod sanctis sequi consilium est.

VERS. 7. « Quoniam novit Dominus viam ju- « Storum, et iter impiorum peribit. »

Quoniam novit, quasi dicat : Impii non resurgunt cum sanctis in judicio, quia opera justorum Deus diligit; impiorum vero, non ; hoc est, quoniam no- vit, etc. Vel sic, junge secundum primam preceden- tem sententiam : Non resurgunt hic in anima, quia Deus non approbat eorum opera; nam justorum tantum, et hoc est, quoniam novit Dominus viam justorum, αἱ sua et approbat, íter id est opus impiorum peribit. Peribit dicit pro non novit Do- minus, sed planius dicitur, quia hoc est nesciri a Domino quod perire; et sciri à Domino est manere οἱ esse.

COLLATIO IN PSAL. I : « BEATUS VIR. »

Vgns. 1. In cathedra pestilentie non sedit. Nester interpres significantius expressisse videtur dictionem Hebraicam et Gricam, heretice pravita- tis notando perniciem corruptissimam, quam si di- xisset illusorum Hebraice Ey LETZIM, aut ver- tisset pestilentiarum, Grace λοιμῶν. Nam legendo simpliciter illusorum, aut pluraliter pestilentiarum, non habetur forsan tale pondus emphaseos, quam praescribit Propheta, et quam divus Hieronymus explicat, ad illud Isa. rxvt, Eligam illusores, sive il- lusiones eorum, e£que timebant adducam eis. « Cau- 885, inquit, reddit cur traditi sint Scribis et Phari- szis illusoribus suis, de quibus primus psalmus, juxta Hebrzos canit : Ef in cathedra illusorum non sedit, quos appellant LXX pestilentes, quales fue- runt filii Heli, filii pestilenti. Idem in illud Isa. rmr: Et effeminati dominabuntur eis. Pro quo ait in He-

br&o scriptum est oYoyn TAALULDM, quos LXX, et Theodotio illusores interpretati sunt. Deinde sub- dit : Possumus illusores dicere et magistros populi Israel, qui devorant populum Dei sicut escam panis, et perverse Seripturas sanctas interpretantur, illu- duntque stultitie discipulorum. Rursus in illud ejusdem prophete : Popule meus, qui te beatum di- cunt, eic. (Isa. ni). Scribas et Phariseos exactores appellaverat non magistros, et supra illusores. » Hec ille. Que perspicue insinuant nostram editio- nem prseter alia, prophetice taxare pestilentem Pha- riseeorum farinam, de qua Salvator ait, Matth. xv1:

idem Hieronymus in presentem locum psalmi com- mentamdo dicit : « Pro pestilentibus in Hebreo de- lusores habet, quod scilicet omnes discipulos per- versus doctor illudat. Radix etiam Hebraica, unde vocula deflectitur, signat interpretari verbose, Job

xvl : Ferbosi amici mei *y4 *x*b013 MELITZAIREBAI, Quid autem sunt haretici, nisi verborum venatores, juxta illud Proverb. xix : Qui tantum verba sectatur, nihil habebit ; qui autem possessor est mentis, diligit animam suam. Nonne aperte nunc vides hareticos ampullatis et sesquipedalibus verbis et interpreta- tionibus distortis, omnes Ecclesise czeremonias, dis- solutis quasi cachinnis, atque rugato subsannare naso? quibus miseras animas immedicabili tabe in- ficiunt, ad communem omnium perditionem, si fieri posset. Itaque ut sparsa colligamus hzretica, super- stitiosa et venlosa doctrina, quam in principio va- lebat abesse a beato viro David, unico pestilentiz

B nomine, coagruentissime designata est. Α quacun-

que enim illarum, pestilentissima corruptio, si mi- nus caveatur, late pervagata procedit. Proinde tanta detestatione deprecandi sunt perversi doctores, in eam malitie dementiam prolapsi, ut non dicantur mali, sed ipsamet malitia ; non pestilentes, non illu- sores, sed singulariter et extreme, pestilentia. Disce igitur nostram venerari versionem, quz tantillo verbo re maxima comprehendit tam abstrusum sensum,

quo praegnans erat vocula Hebraica vo LOTZ.

Vrns. 5. Non sic impii non sic. Hebreus legit semel duntaxat, non sic v N5 lo chen. LXX aut aliae

versiones Grece sentenlis gravitate repetitione insinuaverunt, ut psalmo 21 : Deus, Decus 1neus, re- spice in me, quare me dereliquisti ? ubi Hebraeus non habet, Hespice ín me. Pondus enim rei, additione illa vocali intimius sentitur, pro immensitate do- loris Jesu Christi, in cruce dire patientis, de cujus mira patientia, totus ille psalmus loquitur. Consi- mile adducit divus Hieronymus, de optimo genere

interpretandi ad Pammachium ex Marc. v, ΝΟ "OPp TALITHA QUAMI, quodest interpretatum, puei- la tibi dico, surge. Arguatur, inquit Hierony- mus, mendacii, quare addiderit, fibi dico, cum in Hebreo tantum sit, puella, surge. Sed ut ἐμφατι-- χώτορον faceret, et sensum vocantis atque interpre- tantis exprimeret, addidit, £ibi dico. » Hec ille. Quantum tamen pertinet ad praesentein locum, Hiero- nymus asserit se duntaxat semel reperisse, non sic, in Hexaplis Origenis. Quem projicit ventus a facie terre. Hebraice tantum habetur, quem projicit sive projiciet ventus. eum tr "32 ἸΏ "UN ASCHER. TID PENNU RUACH. LXX, conformiter ad nostram editio- nem ἀπὸ προσώπον τῆς γῆς 400 exprimerent laten- tiam sententie, qua includebatur in verbis Hebrei- cis. Quod autem vertit Sanctes glumam, quem se- quitur interpres pro Cajetano, Munsterus paleam,

ampensis paraphrasis festucam, non perinde qua- drat sensui prophete, ac pulvis, ut versio nostra habet, et Hieronymus juxta Hebraeos, Conrardus et Pratensis. Nam licet uorH ΥΩ significet indi- scriminatim glumam, paleam subtilem, vel pulve- rem aut quisquilias, non tamen ita ventus solet projicere a facie terre communia glumam : quin potius ventilarum, aut excussorium projicit a fa- cie aree. Ventus vero ubique (ut perspicuum est) indesinenter pulverem exagitat, per quod signifi- cantissime denotetur impiorum inconstantia, et a stabilitate vitzte cterns separatio perpetua, juxta illud Threnorum 1 : Peccatum peccavit. Jerusalem,

ropterea instabilis facta est. Nec video qua ratione Isti rejecerint editionem quam dicunt Vulgatam. Et certe quanto vulgatiorem, tanto receptiorem. Nam nova indigent longiore multo probatione, quam ve-

69 COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. II.

TO

tusta, 40:25 tam multis annis explorata sunt. Et illa A quidem consilium Dorriui, est congregatio justorum,

nova nullius essent auctoritatis, vel certe minoris, nisi vetusta fierent.

YERs.6.— Neque peccatores in concilio justorum. Magister interpretatur concilium et id quod est vo- luntatis, et. quod est congregationis, duplici sensu

uemadmodum acceperunt LXX. Cum notum sit (Xv utrumque significare. Nec ex hoc leditur Hebrzum n'y ApATH,id est congregatio quando-

qui ne ad latum unguem discedunt a voluntate cjus. nde Psal. rxxxvitt, Deus qui glorificatur in consi- lio sanctorum, dupliciter legi potest, aut per s, aut per c, etiam ex Hebrao ὙΌΣ BESOD, ut intelligas congregationem sanctorum, quorum est salutiferum consilium, fragilitate sua agnita in Domino glo- riari.

PSALMUS SECUNDUS.

PSALMI TITULUS : « PSALMUS DAVID. » 23 Quare fremuerunt gentes (Cassiod.) Psalmus iste secundus est in ordine, et primus in titulo. Unde

et in Actibus apostolorum primus dicitur (Act. 1v) B

Titulos autem Esdras propheta psalmis apposuit, qui sunt quasi claves et januz psalmorum. Per eo- rum namque intelligentiam subjectorum psalmorum clarescit sententia. Licet enim in titulis frequenter tangatur historia, vel ponantur aliquorum nomina, unde ad litteram non agitur in psalmis; tamen et bistoria mystice intellecta, et nomina congrue in- terpretata psalmorum continentiam aperiunt, ut hic ubi ponitur David, qui interpretatur manu fortis, desiderabilis aspectu. Et significat Christum, qui vere est manu fortis debellando aerias potestates, et desiderabilis aspectu, id est in quem sancti an- geli desiderant prospicere (I Petr. 1), Psalmus bo- nam operationem notat. Dicebatur enim ad litteram pselmus modulatio que fiebat per tactum decem chordarum, ita bona operatio qua& fit per observan- tiam decem mandatorum. Et sensus tituli, psalmus; iste, id est tractatus iste, qui dicitur psalmus, quia monet a4 bene operandum, attribuitur David, id est Christo, qui agit hic de se rege. Intentione monet ut ei subdamur. Modus talis, tripartitus est psaliius. Primo increpat persequentes et minatur, et loquitur Christus, vel Propheta ; secundo, inducit verba Christi agentis de omnipotentis regno, et ine- narrabili genitura sua ubi de divinitate et huma- nitate ejus multa discimus, ibi. Ego autem consti- tutus sum, eic. ; tertio pro his arcanis patefactis admonet omnes humiliter obedire, et suadet ab utili scilicet ne pereant et ab honesto quia beatí qui con- fidust in eo:ibi, Et nunc reges, lncrepans ergo persequentes Propheta, vel Christus dicit.

Vegas. 1. « Quare fremuerunt gentes, et populi « meditati sunt inania? »

[Remig.] Gentes, id est Romani milites, crucifixo- res, [Cassiod.] fremuerunt [Remig.] ut ferze sine ra- tione: fremere enim ferarum est, [Cass.] et populi sci- licet Judei, (Gl. int.) meditali sunt inania, (Alcuin. id est falsa in Scripturis, ut de futuro adhuc Messia, quem exspectant. Ipsi enim sunt pueri Abrahe, ex-

spectantes cum asina. (Remig.) Vel meditati sunt .

inania,id est Christum detinere in morte. Vel, me- difati sunt inania, scilicet ne mundus post eum abi- ret ; [Aug.] et hoc, quare? id est qua utilitate sua f quasi dicat, frustra, quia non impleverunt, ut Chri- stus exstingueretur.

D

VERS. 2. « Astiterunt reges terra, et principes « convenerunt in unum adversus Dominum et ad- « versus Christum ejus. »

[Rem.] Astiterunt reges, quasi dicat, non solum populi et gentes, id est minores, contra Christum surrexerunt, sed etiam majores, quia astiterunt, quasi cum mora, mora enim notatur in hoc, reges lerra [6]. int.] id est Herodes principes, id. est Pilatus. [Aug. 3. consens. Ev. cap. 16.] Ponitur plu- rale pro singulari, per synecdochen. Vel ita reges terre, scilicet Herodes prior, qui infantes occidit ; et posterior Herodes, ejusdem filius, qui Pilato con- Sensit in morte Christi. [Cassiod. Rem.] Astiterunt et principes, &cilicet sacerdotum, videlicet Anna et Caiphas convenerunt in unum, id estin unam pra- vam voluntatem. [Cassiod.] Stulta pressumptio, re- ges terre, contra regem cali convenerunt, quod aperit dicens, adversus Dominum, id est Patrem. Qui enim contradicit Filio, et Patri contradicit. Ideo adversus Dominum, ef id est quia adversus Christum ejus idest me, secundum hoc quod Christus

. loquitur. '

Vens. 3. —« Dirumpamus vincula eorum et pro- « jiciamus nobis jugum ipsorum. »

Vgas. 4. « Qui habitat in. colis irridebit eos, « et Dominus subsannabit eos. »

Dirumpamus víncula quasi dicat ipsi (Gl. int.] sed o mei, dicit Christus ne consentiatis in morte mea, et hoc est, dirumpamus vincula eorum, id est blan- ditias et minas, et projiciamus a nobis jugum ipso- rum, [Rem. Gl. int.] ne dominentur nobis.

Qui habitat in. calis. Sic continua, secundum hanc sententiam, dirumpamus, dicit Christus, quia qui habitat in colis. [Aug. Remig. Cassiod.] Aliter ab illo loco, dirumpamus vincula. Licet enim hoc possit dici in persona Christi, ut legimus, aptius ta- men illis conveniunt heec verba qui nolunt jugum Christi sibi imponi, id est persecutoribus Christi, quasi dicat Christus, vel propheta, convenerunt in unum reges principes dicentes ; Dirumpamus vín- cula eorum. |Alcuin.] id est rationes eorum, id est Dei et Christi, vel Christi et ejus discipulorum, qui- bus nos sibi astringere volunt, projiciamus a no- bis jugum ipsorum, [Rem]. id est legem. Ipsa ita, sed certe qui habitat [Aug. Alcuin.) id est Dominus [in ccelis] scilicet spiritalibus, id est in sanctis ani- mabus, et angelis irridebit eos quasi buccis,ut factum est, quando positis custodibus surrexit Dominus subsannabit eos, quasi dicat naso, ut factum est,

A PETRI LOMBARDI T2

quando per mundum dispersi sunt. [Hier.] Irrisio A rex ab eo Patre super Sion montem sanctum ejus,

enim sit bucca, subsannalio vero, rugato naso at- que contracto exprimitur quz tamen de Deo car- naliter nullatenus sunt existimanda, sed est ανθρω- To παθος. Aliter [Aug.] lrrisio Dei est vis preescien- tig, quam dat sanctis, ut videntes nomen Christi futurum in omnibus gentibus, et dominationem per- vagaturam in posteros, illos inania meditatos intel- ligant. Et accepit pro eodem, irridebit et subsan- nabit, etc. Qui habitat in ccelis, hoc non mutatur. Irridebit eos, id est dabit sanctis suis intelligere eos esse irridendos, et inania meditatos. Εἰ Dominus subsannabit eos. Repetitio est.

VEns. 5. « Tunc loquetur ad eos in ira sua et « in furore suo conturbabit eos.»

Tunc, id est preterea: et tunc scilicet. quando irridebit, loquetur ad eos in. ira sua, ἀνθρωπο παθος est hic, id est humana propassio, quando quod cre- ture est attribuitur Creatori, [Aug.] Nam ira Dei, motus est, qui fit in sancta anima, qua novit legem Dei, cum eam videt malo homine preeteriri. Per quem motum multa vindicantur, ut fecit Moyses, quando descendens de monte, et videns populum &nte vitulum ludentem, transivit gladio, accinctus & porta usque ad portam; et Phinees, quando transfixit Judeum et Madianitidem turpiter coeuntes. Et est, loquentur ad eos in ira sua, id est increpabit et vindicabit in eos, per sanclos qui movebuntur pro peccatis eorum. Postea planius aperit dicens : Et in furore suo conturbabit eos.[Aug.] Et ira Dei et furor est obscuratio mentis transgressorum legis. Et est, tunc loquetur ad eos, id est excecabit eos. Vel ita, ut partim de presenti, partim de futuro le- gatur versus iste, sic, [6]. int.] tunc id est quando irridebit, loquetur &d eos, per prophetas et per Scripturam sanctam et hoc, in ira sua, id est in comminatione pone ; et in futuro, conturbabit eos, corpore et anim&. [n furore suo, id est, in seterna pcena. Vel totum de futuro legitur ab illo loco. Qui habitat, hoc modo, [Rem.] qui habitat in ccelis, hoc non mutatur. [rridebit eos, id est irrisione dignos reddet eos in futuro. Post eam idem repetit, et Do- minus subsannabit eos.Tunc scilicet in futuro, loque- tur ad eos, qui modo tacere videtur dum tolerat, in ira sua et in furore suo conturbabit eos. [Aug.] Ira Dei et furor, non est perturbatio, qua, ab eo penitus re- legata est, sed vis, id est virtus ejus, qua juste vin- dicat, et est, in virtute sua puniet eos.

VEns.6— « Ego autem constitutus sum rex ab eo « super Sion montem sanctum ejus, praedicans « praeceptum ejus.»

Ego autem. [Cassiod. Alcuin.] Hic est secunda partitio, ubi inducit verba Christi agentis de om- nipotenti regno et ineffabili genitura sua, ubi multa discimus de divinitate, et humanitate Christi quasi dicat illi ita turbabuntur ; sed [ego] dicit Christus. [Aug. Gl. int.] Ego cum pondere, quasi dicat, cujus jugum et vincula volebant abjicere, constitutus sum

id est super Ecclesiam de Jud:eis, quai dicitur mons sanctus, quia prius recipit radios fidei, ut montes prius suscipiunt radios solis, secundum illud; Nom sum missus nisi ad oves qua perierunt domus Israel (Matth. xv). (Hier. Cassiod. Rem.] Predicans prz - ceptum ejus, id est Evangelium, vel illud spirituale preceptum, de quo mandatum novum do vobis, ut diligatis invicem (Joan. xiu.) [6]. int. ]. Et non tantum rex est super Judaos, sed et super gentes: de quibus probat auctoritate Patris, quia dubium erat, et hoc est, vere etiam super gentes sum rex quia.

VgnSs. 7.— « Dominus dixit ad me: Filius meus « es tu, ego hodie genui te.»

VgRs. 8. « Postula a me, et dabo tibi gen- « tes hereditatem tuam, et possessionem iuam ter- « minos terrae. »

Dominus scilicet Pater dixit ad me [Alcuin.], id est promisit mihi. Et nota quia persona regnantis hic loquitur, id est, Christus ut regnans, vel per- sona regnantis, id est Patris, promisit hoc quod dixi, id est, promisit mihi Pater, ecce ego dabo tibi gen- tes, [Gl. int.] id est nationes mundi hereditatem tu3m, quas scilicet excolas ; tuam, quasi dicat quee hzereditas est tu&, secundum quod tu es Deus. [Cassiod.] Hsreditas dicitur ab hero, eo quod in ea libera potestate dominetur, et dabo terminos terra. [Aug.] Terminos hic ponit pro eo quod supra dixit gentes ; sed hoc planius, ut omnes gentes intelligas, non particulam terre, sed omnem possessionem, quas scilicet possideas ad earum utilitatem ac salu- tem, et tibi bona fructificent. Possessionem dico, tuam quasi dicat, dabo tibi gentes, quas tamen ut Deus mecum possides [Gl. int.] Et ut ego dem tibi, postula a me, id est obedi patiendo, moriendo, ut sic possis postulare [Aug.]. Hoc enim quod dicit, pos- tula, ad susceptionem hominis, id est human: na- ture pertinet, quae pro salute hominum facta est, secundum quam interpellat pro nobis, quod est postulare. Ideo autem dabo tibi gentes b»reditatem, potius quam alicui obedienti [Alcuin.], quia £u es Filius meus, per naturam consubstantialis, ineffabili genitura et vere, quia ego cowternus libi hodie, id est eternaliter, genui te [Gl. int.], id est non est no-

D va, sed ab eterno facta generatio [Aug.]. Quod dicit,

hodie genui, et si posset ad litteram accipi de die illo quo Christus secundum hominem natus est, ta- men quia hodie presentiam significat, et quod seeter- num est, semper est, de s:eterna generatione sapien- ti& Dei divinitus accipitur. Et nota quia in quibus- dam predictorum convenit Christo cum aliis [Alcuin.] Constitutus est enim rex a Deo: sic et re- ges terree constituti sunt ab eo, et. praedicans super Sion [Cassiod.] sicut prophete preedicaverunt. Ipse est Filius, sic etIserael diciturfilius. Unde Dominus ad Pharaonem dicit per Moysen: Dimitte primoge- nitum meum Israel. Hodie genui te, hoc soli Christo. [Rem. ]

13 'COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. Il. 7A Aliter, per Sion, qus interpretatur specula vel Aid est per ea qus dicta sunt, intelligite quanta

speculatio, intelligitur Ecclesia generalis, quz spe- culatur gloriam Dei, et est mons eminentia virtutum et firmitate. Et est, Ego autem constitutus sum rex ab eo, hoc non mutatur. Super Sion montem sanc- tum ejus [Aug.], id est: super sanctam Ecclesiam generalem, qua Deum speculatur, firma et alta in virtutibus. Praedicans preceptum ejus, nec hoc mutatur. Bene dico quod sum rex constitutus ab eo, quia Dominus dixitad me: Dabo tibi gentes hze- reditatem tuam, etc. Hec et sequentia. non mutan- tur. Nota vero qui& dicere Patris, pluribus modis aecipitur, pro disponere, pro facere, pro gignere, etpro promittere: hic autem pro disponere, vel promittere potest accipi.

facit Filius, [Aug.] et si per vos non sufficitis, erudimini ab aliis. Ne autem inde superbiant, sub- ditur.

VzgBs. 11. « Servite Domino in timore, et exsultate « ei cum timore. »

[Aug.] Servite Domino, qui non sinit peccare, in timore, ut qui stat, videat ne cadat [Cassiod.]. Ne vero misera servitus videatur, addit, exsultate ei, [Aug.] quia timor Domini non est miserie, sed gaudii. Sed ne iterum in temeritatem eatur, subdi- tur cum tremore, ne sit negligens exsultatio. [Cassiod., Aug.] Aliter totum, et loquitur Christus ad reges terre, quasi dicat: Constitutus sum rex, et nunc me constituto rege, vos reges, qui judicatis terram,

Vxns. 9. « Reges eos in virga ferrea, et tanquam B ad litteram, ne contristemini, sed intelligite et eru-

« vas figuli confringes eos. »

Reges eos. (Cassiod. | Quasi dicat : Tibi dabo gentes, et merito, quia reges eos, [Cassiod.] id est, non eris tyrannus ín virga ferrea, [Aug. Cassiod.] id est in justitia inflexibli, velin regali potestate, con- fringes eos, ad vitam fanquam vas figuli, [Aug.] id est secundum hoc quod sunt vas figuli, id est lu- tum id est, quidquid de “ἃ: peccatore limo contra- xerunt, conteres in eis. (Alcuin.] Vel ita, ut partim in bono, partim in malo accipiatur, secundum il- lud Simeonis : Ecce hic positus est in ruinam, et re- sur? ectionem multorum (Luc.1), qui justus est, justificetur adhuc ; et qui in sordibusest, sordescat adhuc (Apoc. xxr). [Cassiod.] Et est, regeseos, id est

bonos, in virga ferrea hcc est regalis potestas (

Christi : et confringes eos, scilicet peccatores, per- mittendo eos amplius sordescere, qui sunt tanquam vas figuli, quod et luteum est et facile frangitur.

Vgns. 10. « Et nunc, reges, intelligite, erudimini, « qui judicatis terram. »

Et nunc, reges.|Cassiod. |Hicesttertia partitio, ubi pro his patefactis, admonet omnes humiliter ei obedire, et suadet 80 utili, scilicet ne pereant, etab honesto, quia, Beati omnes qui confidunt in eo. Et nota quia in prima parte Propheta loquitur secundum quam- dam sententiam ; in secunda parte, Christus tan- tum ; hic in tertia, iterum Propheta loquitur post Christum secundum quamdam sententiam. [Cassiod.] In prima ergo parte przcedit quasi Propheta, id est

dimini ; expedit enim vobis ut sub illo sitis, a quo est intellectus et eruditio ; et expedit ut temere non dominemini, sed Domino omnium serviatis et in beatitudine exsultetis. Et hoc est quod sequitur : Servite Domino in timore, et exsultate ei cum tre- more. Et e

VEnS. 12. « Apprehendite disciplinam, ne « quando irascatur Dominus, et pereatis de via « justa. »

Apprehe «dile, etiamsi fugiat disciplinam Dei, sci- licet adversa. [Gl. int., Aug.] Apprehendite, dico, quasi presidium et munimentum. Nequando irasca- tur Dominus, dubitative dicit, Nequando. [Aug.] Hac autem dubitatio non est secundum Prophetam, sed secundum illos qui cum dubitatione cogitant iram Dei. [Cassiod.] Vel, nequando, dicit, propter patientiam Dei, quia in hoc ssculo diu sustinet ; Ne perealis de via justa, id est Christo sublati, vel de operatione bona. [Aug.] A qua deficere ma- gna popa est, his scilicet qui dulcedinem justitize gustaverunt.

VERS. 13. « Cum exarserit in brevi ira ejus, » beati omnes qui confidunt in eo. »

Cum ezarserit, quasi dicat ; Apprehendite ne pe- reatis, et ut beati sitis, quod plus est; [Alcuin., Cassiod.| quia cum ezarserit modo non ardet, cum castigat ut pater, sed in futuro ardebit, quia nihil petientiz? erit ín brevi; [Cassiod., Aug.| quia non singula horum separatim, sed simul omnia di- scutiet. Vel in brevi, qui cum putent longe futu-

le Christum loquitur, sicut prophete ante Chri- D rum íra ejus, id est vindicta iniquorum, beati erunt

stum prophetaverunt. In hac post Christum loqui- tur quasi apostolus, id est gerens figuram aposto- lorum, qui post Christum predicaverunt. ()uasi dicat, contritumn est lutum. ΕΖ nunc jam contrito in vobis luto, jam innovati et facti reges, [Aug.] id est jam valentes regere vos, scilicet qui judicatis, id est damnatis, ferram, [Rem.]id est terrena in vobis, intelligite que dicta sunt. Et si per vos non suf- ficiis, erudimini ab aliis, et dicit reges, sanctos, et loquitur Christus vel propheta. [Gl. int.] Aliter, et loquitur Christus, quasi dicat: Ita promisit mihi Pater, sed, o vos facti reges, scilicet qui judicatis terram. Hac non mutantur a prima sententia. Nunc, ParRoL. CXCI.

omnes qui confidunt in eo, et est sensus, [Aug.] cum exarserit, id est cum venerit vindicta ini- quorum, non modo non aftinget confidentes in Deo, sed et beati erunt, quia ad regnum pervenient.

COLLATIO IN PSALM. II, QUARE FREMUERUNT, » etc.

VEns. 6. Ego autem constitutus sum rex ad eo super Sion montem sanctum ejus, Hebrzus, 'WTp ἽΠ qx ὧν. 290 noni masacrt wax: aL TZION HAR QUODSI , Constitui regem meum, super Sion montem sanctum meum, aut sanctitatis mec. At LXX et subsequenter nostra traductio reddidit sensum in passiva significatione per tertiam perso- nam pronominis, referendo ad Patrem, propter ver-

3

19 PETRI LOMBARDI . "16

sum proxime praecedentern : Tunc loquetur ad cos, Aliter respondere. Quod si mihi non credis, loquatur

quo sententi: aptius cochererent. David enim in su- erioribus nominaverat Deum in tertia persona, ob 1d apposite intulit post punitionem malis commina- tam : Constitutus sum rex ab eo, in persona Filii, non obstante concilio iniquorum. Versus etiam con- tinuo sequens eo modo ordinatus subnectitur : Do- minus dixit ad me, quia sequendo anxie lectionem Hebraicam, sermo transit a persona verbi tertia in primam, et mox de prima in tertiam, juxta quod suggerebat impetus Spiritus, qui ut vult spirat (Joan. τ}, et mentem propheta tangit. Boni autem interpretes licet eodem spiritu tangantur, tamen attemperant se proximius humane consuetudini, quod et spiritus ipse passim facit, nonnunquam et super humanum sensum. ic Faber magis probat lectionem, quam invenit in exemplari Coelestinorum Parisiensium : videlicet, Ego autem unzi regem meum, quam alias quaslibet.

Hieronymus in epistola ad Paulinum t. lII: « Da- vid, Simonides noster, Pindarus et Alczus, Flac- cus quoque, Catullus et Serenus, Christum lyra personat. » Idem in prolog. in lib. Job. : « Quod si cui incredulum videtur, metra scilicet esse apud Hebreos, et in morem nostri Flacci, Grecique Pindari et Alczi et Sapphus, vel Psalterium vel La- mentationes Jeremiz, vel omnia ferme Scripturarum cantica comprehendi; legat Philonem, Josephum, Ori- genem, Casariensem Eusebium, et eorum testimo- nio me verum dicere comprobabit. » Rursum in caput Jerem. x : Et David in lyrico carmine canat : A Domino gressus hominis dirigentur, etc. (Psal. xxxvi1). Itidem in caput Jer. xxv : « Unde in Psalte- rio, male quidem juxta textum historie, psalmorum requirunt ordinem, quod in lyrico carmine non observatur. » Iterum ad cap. Ezech. xxx : « Ut ο- tera preetermittam quz? in psalmorum ordine conti-

Nam Hieronymus juxta Hebrzum vertit, ego autem p nentur, queritur quomodo tertius psalmus prspo-

ordinavi regem meum. Quem sequitur Pellicanus, Sanctes Pratensis, Munsterus Hebraismo addictis- simi, constitui regem meum. Campensis et interpre- tes pro Cajetano, praefecit regem meum; tamen Cam- pensis in versione habet ungam. Sed Faber interim secutus est (ut granditer praedicat) auctoritatem principis apostolorum, qui in Áctis 1v, cap., pa- lam refert hunc psalmum : Quare fremuerunt gentes, et populi meditati sunt inania. Astiterunl reges terra, et principes convenerunt in unum, adversus christum ejus. Deinde quasi alludens ad interpreta- tionem Fabri subdit : Convenerunt enim vere in ci- vitate ista, adversus sanctum puerum tuum Jesum, quem unzisti, Herodes et Pontius Pilatus, etc. Quam- vis autem nihil verius quam quod Pater Filium suum Jesum unxerit Spiritu sancto, oportebat ta- men advertere principem apostolorum respicere Christi nomen, quem proxime commemoraverat ; nec cogebat ut diceretur referri ad versum, postea in psalmo positum, quem non produxit ipse Petrus. Ceterum vocula Hebraica ^12 NAsAc teste Munstero,

in suis scholüs, significat libare et fundere ; et qui& reges oleo perfundebantur cum regno praficerentur, utitur hic Propheta verba*D23 NASAC, qua: osten-

dunt parvi referre ad sensum, seu legeris uni, seu conslitui, tamen non erat sibi sapiendum.

ἴῃ eodem versu, Predicans preceptum ejus. Hinc in Hebreo versus exorditur in prima persona "vm pn ONT "DON ASAPERAH EL. HOQ ADONAIL. JVar-

rabo preceptum Domini. Utraque contextio sue person: pro varietate respondet inviolato sensu, ut prelibatum est. De diversa distinctione nil mirum, cum hoc passim occurrat, mox causam reddemus. Qui vero gravissima et plus quam ardua incipie- batur materia, nempe de zterna Filii (eneratione ; non inconcinne certe debuerunt LXX illinc versum inchoare, ut caput sermonis respondeat capiti sen- tentie. Cum autem semel poneretur duntaxat no-

C

men Dei, LXX addiderunt ad declarationem sensus, .

pronomen ejus. Hieronymus et Pellicanus genitivum Dei, interpretes pro Cajetano, ad preceptum MESSIACH, Dorminus,etc. Sanctes simpliciter, narrabo statutum, facta diastole, deinde; Dominus dizit, etc. Et ad eumdem modum Pratensis, sed Munsterus magis audet, Narrabovelutstatutum, quod Dominus dixil: et Campensis, Erudiam eum lege Domini. Sic eliam apud me cogito; Lu es Filius meus, etc. En cernis quo tandem insanis deveniemus: nisi ad unum scopum ecclesiastici ritus tendamus, omnia certe erunt confusa et incerta. Αἱ cum in progressu non raro se offerant alie et alie versuum sectiones, in editione Latina et Hebrea, opere pretium est et hunc nodum dissolvere, et semel hoc loco dictum, puta aliis locis ubi expostulat, repetitum. Siquidem psalterium Hebraice lyrico carmine constat, ob id non potuit Latine aut Grece pedum numerus zqua-

natur iis psalmis in quibus mutat faciem suam David coram Abimelech, et de Doech Idumeo, et quando inventus est in spelunca ; et quinquagesimus p«a- nitentie, in cujus titulo demonstratur, quod intro- ierit ad Bethesabee uxorem Uris, cum priores sint isti psalmi tertio, in quo fugere donatur à fa- cie filii sui Absalon. Sed in psalmis facilis est re- sponsio, carmen esse lyricum, et in hujusmodi opere non quari ordinem historie, sed factorum carmina singulorum. »

VEns. 9. Reges eos in virga ferrea. Cur Mun- sterus confringes, Sanctes conteres, et Pratensis, interpretes pro Cajetano confringes, οἱ Campensis reges et confringes quandoquidem notius sit quam αἱ à me dicatur ΝΥ ΠΏ TEROEM apud Hebsos si- gnificare reges eos, sive, αἱ vertit Hieronymus, pa- $ces 608. Siquidem pascere et apud Crazecos ποιμαίνειν, est cum auctoritate gubernare. Unde Dominus dixit Petro, Joan. xxr: Pasce oves meas. Et ad rem, Pellicanus hoc in loco, Reges eos, nobiscum, cum etiam Munsterus οἱ Pratensis o xxH: aperte translerant, Dominus pastor meus, ac Sanctes, Domi- nus pascit, ubi est eadem radix verbi, qua hie rm 'Y" ADONAI ROI. Non negamus tamen, quin non- nunquan significet conterere; sed hic non debebant spiritum contradictionis habere, si tamen habuerint. Adde quod D. Joannes, Apoc. xix, adducere videtur hunc versiculum juxta nostram lectionem.

VEns. 12. Apprehendite disciplinam. Heb. "3 "pU2 NASEQU BAR, quod Sanctes, Munsterus, Pratensis, pro Cajetano interpres, adorate Filium, dicunt, Hieronymus in Commentariis, adorate Fi- lium, ut in prologo nostro supra commemoravimus. If'versione juxta Hebreum, adorate pure. Pellica- nus, osculamini pure : Omnes sensus possunt ex- cerpi ex Hebraeis voculis. pw2 NAscAQ signat quan-

p doque armatum esse. I Paralip. xn, nop ῬΏΣ

NOSQUE , QUESCHET, armati arcu , sive tendentesar- cum, ^2 BAR vero nullo Hebraeorum reclamante nunc filium, nunc puritatem, nunc pabulum, nunc ele- ctum notat. mque juxta significantiam armari , in pVU2NASCAQ, LXX, sensum recte reddiderunt , ap- prehendite disciplinam, quasi armamini filio, puri- tate electa tanquam Es pabulo, delectimini οἱ cor- roboremini in disciplina Christi. Ut enim scribit Hieronymus ad Simiam οἱ Fretellam, « Hzc et re- gula boni interpretis, ut idioma alterius lingue, sue linguae exprimat proprietate, quod quidem et Tullium in Protagora Platonis, et in OEconomico Xenophontis, et Demosthenis in JEschinem ora- tione fecisse convincimus, et Plautum, Terentium, Cociliumque eruditissimos viros in comediis trans- ferendis. Neque ex eo quis Latinam linguam an- gustissimam putet, quod non possit verbum de verbo transferre, cum etiam Greci pleraque nostra per

Tl COMMENTARIUM IN PSALMOS. PSAL. III. 18

circuitus transferant, et verba Hebraica non inter- A plenitudine omnes accepimus (Joan. 1), per amoris

pretationis fide, sed lingue sus proprietatibus ni- tantur exprimere. » Quod ergo totis nervis et vi- ribus (qui concinne innuuntur per arma) debeamus discipline Christiana mordicus herere, cujus summa est in confessione et adoratione nominis Christi, osculando ejus sanctimoniam, de cujus

affectum totam amplexantes, juxta illud Cantic.1: « Osculetur me